Кек жолында


Кітап - Жол үстінде

Жумагали Сайын. Жол устінде

КЕК ЖОЛЫНДА

Бірнеше күн жол жүріп, шаршап-талығып Ғайни ауылының тұсына келдім. Күн әлі батқан жоқ. Қара суық соғып тұр. Биыл елдің қыстауларына бұрынғыдан ерте келулеріне де осы суық себеп. Әрі қатты, әрі ызғарлы жел солдан шығып, азынағанда мал былай тұрсын, адамның өзін де ұшырып жібергендей.

Ауылға ел ұйқыға жатқансын кіруім керек. Менің келгенімді ауыл адамдарының бірі сезсе, мақсат орындалмайды, одан кейін мен Ғайниды мүлде жоғалтуым мүмкін. Сондықтан тау арасындағы бір ағашқа паналап отыра тұрмасам болмас. Бұл жақта ұзын-ұзын тау тізбектерін қоршай жарысқан ну ормандар мен қатар шолақ тауларды бауырлай өскен қысқа топ-топ ағаштар өте көп. Ауылдар өз қыстауларын үнемі сол шолақ тауларды жастай қондырады. Мен күн батар алдында қыстауды бүйірлей біткен қайың мен қарағай аралас бір ағашқа келіп кірдім. Ойым Бұралқының үйін қараңғы түспей тұрып мөлшерлеп алу. Маған айтуынша, оның үйі ауылдың шығыс жағында шолақ таудың сол қанатын ала салынған үш үйдің ортаңғысы. Аяғымды сақ басып, алды-артымды қарауылдап отырып ағаштың ауыл жақ шетіне таяндым да, алдыма көз жүгірттім. Сөйтіп, Бұралқы үйі осы болар-ау деп шамаладым, барар жолдарымды белгілеп ауылдың жатуын күтін отыра бердім. Енді мен қол созған нысана, мен іздеген бақыт дәл қарсы алдымда тұрғандай, аяғымды бір аттасам жеткендеймін, қолымды ілгері созсам алғандаймын. Көкірек толған қайғы мен қасірет, ой толған күдік пен қорқыныш әп-сәтте жоқ болды, көңілім тасып, бет алдым жарқырап, жадырап кеттім. Тіпті көптен көрмей сағынған жарым қасымда, құшағымда отырғандай сезіледі. Өз-өзімнен күлімсіреп, қуанамын. Ертең күндіз Бұралқы үйінде тығылып жатамын да, хат арқылы сөйлесемін, сонсын Ғайни екеуміз келесі түнде жоқ боламыз. Шешім осы, серт берік. Одан кейін Сәдуақасты жердің үсті тұрсын, астын ақтарса да табар ма екен? Жоқ, пенде баласы таба алмас! Міне, түн де өзінің адам айтқысыз зор, қап-қара денесімен аспанды жаба салды. Суық жел құтырына соғып, әлденені іздегендей тау қойнауларын, ағаш араларын тіміскілей кезеді. Өзінің өткір тырнағымен жер тырнаған ашулы арыстандай топырақты суыра тартып, аспанға атады, ұсақ тастармен жан-жағын атқылап аласұрады. Әрі қалтырап тоңып, әрі қуанышқа масайраған мен ауыл адамдарының ұйықтауын талып күтемін. Тез, тез, ақырғы шамдар сенсе екен, ақырғы үйлер ұйқыға жатса екен!

Тілек те қабыл болды — ел де жайланды, мен де ауыл сыртымен жүгіре басып, Бұралқы үйінің тұсына келдім. Ия тәңірі, жолымды оңғара гөр!

Терезеге төніп біраз тұрдым да, жан-жағымда ешбір дыбыс сезілмегенсін, саусақтарыммен шерте бастадым. Бірнеше қатты, қатты шертістер артынан әлдекім іштен терезеге таяу келіп, «Бұл кім?» деп дауыстады. Мен: «Бұралқы үйде ме, шығып кетсінші, асығыс шаруа бар еді»,— деп жауап қаттым.

Маған кімсің деп тексерудің орнына,— «кәзір, кәзір шығамын» деген Бұралқының өзіме таныс даусы естілді. Соның артынша-ақ сықырлап есік ашылды, мен жалма-жан қора қақпасына қарап бет қойдым. Сыртқы қақпадан Бұралқы да шыға келді.

— Бұралқы! — дедім мен.

— Бұл кім?

— Мен, Сәдуақас.

— Сәдуақас!

Бұралқының үнінде әрі сасқан, әрі таңданған адамның кейпі бар. Мен қасына жетіп келгенде, ол сол қалшиып тұрған қалпын өзгерткен жоқ. Не амандық сұрасқан жоқ. Азғантай аңырыстан кейін: — «үйге кір, мен шам жақтырайын»,— деп, өзі дереу қақпадан үйге қарай аяңдады, мен де дедек қағып соңына ердім. Үйге кірдік, шам жағылды. Менің бар денем қалтырап, жүрегім шаншып ауырғандай болады, Бұралқының тұйық мінезі, жүріс-тұрысы маған бір ұнамсыз жәйді аңғартқандай, не сыр, не жұмбақ?! Әлде Ғайни бір пәлеге ұшырады ма екен, болмаса бұл менен суынған жан ба, деген ой басыма келе қалды.

— Бұралқы! Сен неге үндемейсің? Менің келгеніме ренжідің бе? Әлде Ғайни бір пәлеге душар болды ма?— дедім бірден.

Бұралқы тағы да тіл қатпай біраз отырды да:

— Біз масқара болдық қой, Ғайнидан айырылдық,— деп төмен қарады.

— Не болды? Өлді ме, болмаса күйеуге беріп жіберді ме? Айтсаңшы тезірек! — Даусым қалтырап, өн-бойым діріл қағады, енді бір сәтте құлағалы тұрғандаймын.

— Жоқ, өлген жоқ, тірі. Абзал, асыл жан еді, қор болды ғой сорлы,— деп Бұралқы көзіне жас алды.

Бұл сөзді естігенде менің тұла бойым мұздап кетті. Сөз айтуға мұршам жоқ. Ашу қысты ма, болмаса кенет естіген ауыр хабарды көтере алмадым ба? Әйтеуір тұрған жеріме жүремнен отыра кеттім де:— «Өзі қайда, осында ма, жоқ па?» деген сөзді қайталай бердім.

— Жоқ, мұнда емес, ақ солдаттарының қолында,— деген Бұралқының соңғы сөзі алыстан үзіліп-үзіліп әрең естілгендей болды...

***

Жан күйініші қағида, дәстүр дегеннен басым, ер қайратының бір нышаны сияқты, мен, міне, Ғайни үйінің төрінде отырмын. Мені осында алып келген жан күйініші, ыза мен кек. Әйтпегенде сүйікті қызынан айрылып отырған қаралы, қайғылы, кемпір мен шалға мені көру қайбір бақыт. Менің оларға баса көктей келуім қайбір жақсылық! Қызын тартып әкеткен ақтың әпісерінен (офицер дегені) екі сорлының көз алдында менің нем артық! Біз екеуміз осы үйдім. босағасына сұғылған екі найза, әке мен ана жүрегіне атылғам екі оқпыз. Екеуі де ауыр, екеуі де зиянды! Амал не, тартыс пен күрес қағидасы осылай секілді. Мен енді сыпайы жан, өтініш жалыныш құлы емес, тергеуші, әмірші қияпатындамын. Қыз әкесі, қыз анасы сөйлейді, мен тыңдаймын. Олар жылайды, олар өтінеді. Мен сақылдаған cap аяздағы қыраулы жалаңаш қылыштай сазарып іштен тынамын. Бұл үй маған үй емес, азынаған көрдей, әрі суық, әрі жат. Осылай бола тұра бұл үйде мен қимастық бірдеңе бардай, мені құшақтап жібермейтін сол белгісіз сыр мені таң сәріден осылай қарай жетектеген. Мен алақтап соны іздеймін. Бірақ көре алмаймын, ол зат не? Адам ба, болмаса үн бе, әлде жел ме!? Дәл бұл сұрауларға жауап іздемеймін. Тек, тұйық, үнсіз бір жұмбақтың соңына еремін де отырамын.

Жаңа ғана айттым ғой. Осы үйге келуім де сол жұмбақтың күші, осы үй ішінен іздегенім де сол. Мынау екі үлкен адамның бүк түсіп тірі жанмен тіл қатыспай жатқандары да сол менің еркімді билеген күштің құдіреті, сол бір қымбат асыл пенденің мұң-зары.

Сол құдірет иесін шал мен кемпір зар құшағында, қасірет бесігінде күтеді, ақсайды, қайғырады. Мен оны ыза мен.кек дауылында, қанжар жүзінде, мылтық аузында іздеймін.

Жоқ, бұл екі сорлы маған жау да, жат та емес, менің адасқан серігім, боранда жоғалтқан саусағым, үсіп түскен құлағымның ұшы. Оларды қайтару да, ұмыту да мүмкін емес!

Іздегенім табылмасын өзім де білемін. Бірақ біле тұра сенгім келмейді. Менің қымбаттым, сүйікті Ғайниым осы ағаш үйдің бір қалтарысында әлі де жасырынып тұрған секілді, міне, міне, «Сәдіжан!» деп шыға келердей, құшақтап алардай... Мен елегізіп жан-жағыма қараймын. Дәл шыға келер шағын андамай, байқамай қалармын ба деп қорқамын, асыға, абыржи күтемін...

Көз алдымда аппақ қудай кемпір әлсіз ғана күбірлегендей, маған Ғайни жәйлі әлденелерді айтады, бірақ мен естімеймін, құлағым шыңылдап, басым мең-зең болады. Бұл кім!? Аруақ сияқты қарт адамның жүзіне тесіле қараймын, өңім бе, түсім бе?!

Түс емес, өңім ғой, бұл Ғайнидың шешесі емес пе? Неткен өзгеріс!

Кеше ғана ақ жаулығы көлең қағып, жарқылдап жүретін кербез бәйбіше, қартайса да бет ажарын, дене сымбатын бермеген қайратты жан, бүгін бүкшиген, ақ жүзін әжімдер қаптаған көне аруақ сипатында менің алдымда отыр. Сөне қалған көз нұры тым аянышты.

Қайғы жалыны, қасірет соққысы дегеніміз осы екен-ау!

Жыртқыш аңдай мейірімсіз қиянат иесі! Сені адам дегенге кім нанар! Адам болсаң анадан туар едің ғой! Адам болсаң сенде де қарындас, аға болмас па еді? Сенде де туысқандық сезім, дір етер жүрек ар мен ұят, намыс пен парасат болмас па!

— Жоқ! Сен адам емессің, сенің жүрегіңде өткір сезім, бойыңда ар, жаныңда мейірім жоқ! Сенің қаның арам, сен бұзылған жүрек, шіріген дене, адам сүлдесіндегі азғынсың.

Енді әлсіз, қорғансыз жандарға деген аяныш, сүйген жарыма деген кек жалынымен араласқандай. Мен қыз анасының мұңды баянын тыңдап болдым да, орнымнан тұрдым. Қыз анасы қанша зарлағанымен, мен бұл зарды қанша тыңдағаныммен қайтып оралар Ғайни жоқ. Ғайни жоқ жерде маған не қызық, менің тірлігімде не мағына бар! Манадан бері құр отырмын дегенім болмаса, ештеңе естіп, еш сөзге құлақ аспадым, тек жылап отырған екі көзге, күбірлеп отырған қос ерінге қарап қатып қалыппын. Осы сәтте мені кеудесінде жаны бар адам екен деудің өзі қате болар. Мен жансыз, суық тас тәрізді едім. Ойым да, менің жүрегім де алыста, әлдебір қорқау жыртқыштың тырнағында кеткен Ғайниымды қуып кеткен еді. Қан сонарда аң ізіне түскен мергендей жау іздерін шарлап, аласұруда еді. Менің сөз тыңдар халым жоқ еді. Үнсіз ғана аруақтай шұбатылып есіктен шығып жүре бердім. Ендігі серт қас жауымнан кек алу, жау қолынан сүйген жарды, абзал періштемді тез босату. Бұл жол қанды жол, майдан жолы. Сәдуақас өз басын сол жолға бүтіндей арнады. Жаным қалсын деген адам жау түсіре алмайды. Ендеше, өлім мен өмір екеуі де менің алдымда бәйгеде тұр.

Міне, дала, міне, ауыл! Әр жерде түтіндері аспанға өрлеген жер үйлер бір қарағанда өте жүдеу, өте сұрықсыз, айдалада қаңғырап тұрған молаларға ұқсайды. Ақ солдаттары айуандықпен жәбірлеп тонап кеткен ауыл панасыз жетім, қаралы жесір қатынға ұқсайды. Мен мұңаямын, жапан түзде жалғыз қалған жолаушыға меңзес көңілімді қорқыныш билейді, серік, сүйеніш таба алмастай жабырқаймын. Мұндай күй әр адамның басында болатын бір өткінші жәйт қой! Мұның артын лезде басқа бір сезім — жарқыраған үміт сезімі басады. Әрбір мыжырайған жеркепелерден ызалы, ашулы жандар, қайрат пен ерлік, намыс пен кек иелері маған қарап тұнжырап, отты көздерімен атып тұрғандай болды. «Неғып тұрсың, жүр, атқа мін, бізді баста, кекке, намысқа ерлікке шақыр!»— дегендей. Мен жүгіре басып, Бұралқының үйіне келдім. Бұралқы қарсы кездесті.

— Аз күндер бірге болсақ та, туған бауырдай болып едің, мына қорлыққа шыдап отырасың ба? Жоқ, маған ересің бе?

— Ергенде не істемексің?

— Кек аламын.

— Кімнен?

— Ақтардан, әнеугі осы елді шапқан, Ғайниды әкеткен зұлымдардан.

Бұл сөзді естіген Бұралқы менің жүзіме тесіле қарап қалды. Екі көзінің оты өңмеңімнен өткендей, мен де сазарған күйімде тұрып қалдым.

Бұл көрініс сырт қарағанға екі көкжал бөрінің кенеттен қарсы келіп, отты көздерімен үнсіз арбасқанына ұқсас еді. Бұралқы көзінде ашу мен айбаттан гөрі «шын айтасың ба?» деген сұрау, күдік нышан тұрды. Мен бұл сұрауға, дәл кәзір, тоқтаусыз жауап беруге міндеттімін, әйтпегенде Бұралқы жүрегінің кілті менің қолыма түспейді, Бұралқы ойының арнасы маған жеткізбейді. Осы сырды іштей ұқтым да: «рас, айтамын. Мен қас жауымды не өлтірмей, не өзім өлмей бұл беттен қайтпақ емеспін. Олар да адам шығар, олар туған ата-анадан біз де туғамыз жоқ па?»,— дедім.

— Қару-жарақ ше, оны қайдан аламыз,— деді Бұралқы.

— Жау қолындағы қару-жарақ бізге ортақ қой, өз бастарын намыс пен кек жолына қиған адамның аянары бар ма. Ақыл мен айла, қайрат пен ерлік жігіт қанаты емес пе,— дедім мен тағы да.

— Рас-ау,— деді Бұралқы, бұрын ойланып, шешуін таба алмай жүрген бір жұмбағының дәл үстінен түскендей.

— Намыс пен кек жолы батырлар жолы ғой, бұл жолда өліп кеткен жанның не арманы бар. Денемді намыс буып, сырымды кімге айтармын деп жүр едім, ұран шақырып қол жинайтын жан табылса, бұл елде ермей қалатын пенде болмас, саған ендігі айтарым қысқа: ана қор болған, қырықтан асқанда абыройы, ары төгілген анам байғұстың көз жасы мен ақ сүтін көкірегіме кек, аузыма ант тұтамын, мен сендік, баста жолына, тартынба,— деді Бұралқы бір түрлі ызалы дауыспен. Ақтардың бұл ауылда қорламай кеткен қатын, қыздары қалмағанын, тонамай кеткен үйі болмағанын мен осы Бұралқы сөзінен кейін ұқтым. Жау найзасы етіне тиіп, қансыраған, жүрегі кекті, бойы ашулы жалғыз мен ғана, Ғайни ғана, оның ата, анасы ғана десем барлық ел екен, мен жалғыз емес, көп екенмін. Осы бір ой лезде сайрап көкіректе жанған қуат отын бұрынғыдан гөрі маздатқандай болды. Мен: «Тұр, Бұралқы! Осы маңның атқа мінер жандарын тегіс жина»,— дедім. Бұралқы жүгіре басып үйден шығып та кетті.

Міне, содан бері талай күндер өтті, біз ақтардың жолын торыдық, шетке шыққандарын қағып тастаймыз да, қару-жарағын аламыз. Ақыры, бұл әдіс те бізді қаруға жарытпайтын болды. Енді қайтеміз деп ақылдасып жүрген көзімізде шалғында жүрген Қыздарбек деген осы ауылдың жігіті шауып келіп: «Бір топ ақтар ауылға беттеп келеді»— деген хабарды айтты. Біз дереу екінші бір жақпен жытып отырдық. Солдаттар санын, қайда орналасқандарын ауыл адамдары бізге хабарлайтын болды.

Ауылдың оң жағында жарты шақырымдай жерде терең сай бар, сол сайды ерлеген адам ана тұрған Айыртаудың дәл етегінен бір-ақ шығады деп, ол алда көрінген зәулім биік қос тауды нұсқады. Мен сол тауға көз жібердім. Неткен келісті, неткен сұлу тау еді! Жер, дала, тау дегендер өмір, тіршілік перзенті ғой, мен шынымды айтсам дәл бүгінге дейін сол Айыртаудай сұлу тауды, сол жердегідей көркем сұлу жерді әлі көрмеген секілдімін. Рас, бұған наныңыз! Дәл бүгінге дейін маған ондай әсер қалдырған жер сипаты жоқ, мүмкін болмас та. Мүмкін жастық шақтың қызулы лебінен, жан құмарлығынан болар, сол бір тау келбеті әлі бүгінгідей көз алдымда. Париждағы дүние жүзі мадақтайтын атақты Эйфель мұнарасын мен көргенім жоқ, мүлде көрмеспін. Ал, қазақ даласында кенет — ұшырасқан осы екі тау қатар орнатқан қос мұнара тәрізді, үшкір мүйізімен бұлтты тірей өскен егіз күмбез алыстан қараған жанға өте әсем, асқақтаған биік, көз тоймастай кербез, көңіл сусыны қанбастай нәзік...

Әне, көрдің ғой, сол Айыртаудың етегінде ну орманның арасында біз отырдық. Күн де кешке айналып бара жатқан шақ еді. Бірімізде шиті, бірімізде қос ауыз, бірімізде бесатар мылтық, ал кейбіреулерде беліне қыстырған айбалта, қанжар, енді біреулерде селебе пышақ та бар. Жәй осылай болғанмен жігіттер бойында аса бір жинақылық ашу қысқан ызғарлы сұс екпін лебі сезіледі. Әркім өз қаруына сенгендей оңтайлы, орнықты. Тас қараңғы түн келді. Менің екі көзім ел жақта, жігіттер де орын-орындарында еліктей қатып қалған, бір адам қыбыр етпейді. Не болып жатыр? Жау қолында қалған ауыл күйі нешік? Бұл ісіміздің аяғы немен тынар? Бәрімізді тебірентер, бәрімізді толқытар ой осы. Істің аяғын асыға, абыржи күтудеміз.

Алдымыздан әлдеқандай сыбдыр естіледі. Аяқ сыбдыры мен құлақ түріп тыңдаймын. Біреу келе жатыр. Бұл кім болды екен? Біздің кісі болғай. Екі адам өзара сөйлескендей, бірақ не айтысқандарын айырып болмайды. Тек дыбыс үнінен басқа ештеңе құлағыма шалынар емес. Бір кезде: «Сәдуақас, қайдасыңдар!» — деген, дауыс анық естілді. Мен жасырынып отырған ағаш түбінен шыға келдім де, ақырын ғана дауыстап шақырдым. Олар жүгіріп менің қасыма келді, ауыл адамдары. Келе сала солдаттар жәйін баяндап жатыр.

— Барлығы он бес адам, ішінде бір бастығы бар. Тонамаған үйі жоқ, қыз-келіншектерді екі үйге жинап, әздері кәзір арақтарын ішіп жатыр, масқаралағаны былай тұрсын, өлтіріп кетпесе неғылсын, ете бір қатал, түстері тым суық, Жұмабай мен Бердәліні сақал-шаштарының аппақ қудай екендеріне қарамастан соққыға жықты, аузы-мұрындарынан қан кетіп, талып жатыр, тез қимылдамасаңдар, ауылда тірі жан қалдырмас,— деп екеуі боздап қоя берді. Мен жігіттерге бұл хабарды айтып, ауыл маңына жақындау керек екенін, бұл жолда өте сақтық, өте шапшаңдық қажет екенін ұғындырдым. Біз жиырма жігітпіз. Екі үйге он-оннан бөлініп тиіспекпіз. бір топтың бастығы бұралқы-жау бұл жерде өздеріне қол көтеретін жан бар деп ойламайды. келгендердің айтуына қарағанда түскен үйлерінде күзет жоқ, әр солдат қыз бен келіншектерді қастарына алып, арақтарын ішумен мәз-мейрам ендігі әңгіме тек соларды жатқан орындарында басу, естерін жидырмай шапшаң қимылдау. айқас тағдырын бір ғана шарт — батылдық, шапшаңдық шарты шешпек. Мен жігіттерге бұл жәйді қайта-қайта айтып пысықтадым.

Біз тез аттандық. Ұзын сайдың ауылға жақын сағасына аттарды тастап, өзіміз жаяу жөнелдік. Екі бөлініп ауылға кірдік. Мен солдаттар жатқан үйдің тұсына таяу бір қораға жігіттермен кірдім де, жансыз арқылы ақтар жәйін тағы да анықтап білдім. Ақтарға тамақ дайындап беріп жүрген кемпір-кешектер біз жіберген адамға:— Үй ішінде дәл кәзір не боп жатқанын білмейміз, өздері тегіс мас, қылыш, мылтықтары ауыз үйдің босағасында тізулі тұрғанын ас апарғанда көзіміз шалып еді,— дегеннен басқа ештеңе айта алмапты. Айтпақшы, ұмытып барады екемін-ау, үй маңында күзет жоқ деген хабарды да солардан алдық. Осыдан кейін біздер өзара ақылдасып, тез бару керек деген шешімге тоқтадың.

Біз жүріп келеміз. Мен ат бойы алда келе жатырмын. Аяқтарымызды аса бір ептілікпен басып, өте сақ келеміз. Үй ықтарын, үйілген тезектерді тасалай жылжимыз да тың тыңдаймыз, әлдебір дыбыс естілер ме, ия біреу-міреу көрінер ме деп қауіптенеміз. Әзірге дыбыс та шықпайды, қараңдаған адам көрінбейді. Етпелей аяңдап үй маңына да таянып қалдық, бір кезде үй ішінен барқыраған бір дауыс көтерілді де, басыла қалды. Біз сасқанымыздан жата қалдық. Жау беті, ажал айбаты деген оңай сауда емес қой. Осының артынан тағы бір-екі дауыс жарыса шықты да, оған бірнеше күжілдеген, қарлыққан үндер қосылды, сөйтіп бір сәтте үй іші азан-қазан болды да кетті. Мен енді мас солдаттардың қосылып ән сала бастағанын сезе қойдым. Бұл ауыл адамдары тарапынан қауіп күтпеудің, басынудың нышаны. Жатқан орнымнан ұшып тұрып ілгері ұмтылдым, жігіттер де еріп келеді. Міне үй, енді бірер аттасақ қасында боламыз, содан кейін қанды шайқас басталады, ана зары, қор болған жұбайлар мен қарындас кегі шақырған майдан осы. Жақындаған сайын үрей артта қалып, әлденендей зор, күшті құдірет алға, төгілер қанға қарай, майданға қарай сүйрейді, өзім арқылы өз жүрегім арқылы басқалар жайын да анық білгендеймін, сондықтан жан-жағыма қарамай ілгері баса беремін. Менде ес жоқ, тек ыза ғана дауылдай бұрқыраған кек қана бар. Міне, қора, мен қақпа алдына келгенде кілт тоқтай қалдым да, артыма бұрылдым, жігіттер де жеткен екен. Оларға осылай тұра тұрыңдар деп ымдадым да, өзім бұқпалап отырып терезеге бардым, барқыраған дауыстар әлі де үзіліп-үзіліп шығады да тына қалады, тынғаны болмаса, мүлде тоқтамайды, кейде бірнеше дауыс қатар барқырап көтеріледі де, тоқтай қалады, біраздансын екеу-екеу боп шыңғырып, одан кейін жалғыз-жалғыз күжілдерге айналып жоқ болады... Терезеден ақырын баспалап қарадым төргі үйде бір топ солдат алдарына арақтарын қойып, шылымды бұрқыратып отыр. Үстеріндегі ауыр киімдерін шешіп тастаған, екеу-екеу құшақтасып алып, әлденендей бір өлеңді бастай береді де, аяқтамай тоқтайды, сөйтеді де біріне-бірі жұдырықтарын түйіп кіжінеді, боқтық сөздермен үйді бастарына көтереді. Тағы дуылдасып, кеңірдектерін соза даурығады да, қайта құшақтасып сүйіседі. Түрлеріне қарағанда тегісімен удай мас. Бұлардан әріректе төрде сәкі үстінде шашы жалбырап жайылып кеткен бір әйел етпетінен құлаған күйі жатып қалыпты, өлі-тірісі белгісіз. Шамасы, талып жатқандай. Мұны көрген менің тұлабойымды ашу қысып әкетіп барады, қояншық ұстаған жандай дір-дір етемін, терезені сындырып жіберіп, үй ішіне ойран салғым келеді. Өзімді-өзім әрең тоқтаттым, енді терезеден қайта қарауға шыдамай жігіттерге қарай аяңдадым.

— Біз қораға кірдік. Қора тастай қараңғы, сонадай жерде жылтыраған әлсіз жарық көрінеді. Мен жақындап келдім, ауыз үйдің есігі ашық, босағада май шам жыпылықтап жанып тұр. Бір бүйірден тұрып, ақырын бөлме ішіне көз жібердім, ешбір пенде көзіме түспеді. Біз бөлмеге кіргенде түпкі үйде әлсіз қарлыққан бірнеше дауыстар бір әннің аяғын қайталап отырғандай көрінді. Жалма-жан ауыз үйдің бұрышында тұрған қаруларға жабыстық. Бірақ түпкі бөлмеден ешкім қозғала қоймады. Қолыма тиген бір бес атарды көлденең ұстап ішкі бөлмеге тап бердім. Осыдан қасында жігіттері, қолында фонарь Бұралқы шыға келді.

— Сапар оң ба?— деген менің сөзіме:

— Тегіс жайпадық,— деп жауап қатты. Бұл жауап менің не боп жатыр екен, әлде жау сергек болып алдырмай кетер ме деген қорқынышымды басып, көңілімді орнықтырғандай болды. Мен «жігіттер тегіс аман ба екен, түгендеңдерші!» дедім қатты дауыспен. Біздің топтан Ғаббас жоқ болып шықты. Бұралқы бастаған топтан үш адам жеңіл жаралы болып шықты, дереу кейін қайтып тағы бір фонарь сұратып, алдырдық та ұрыс болған үйге кіріп, өліктерді далаға шығара бастадық. Фонарь жарығын жүгіртіп сұлап жатқан өлі жандарды қарап тұрған менің көзіме анадай бұрышта етпетінен түсіп қимылсыз жатқан Ғаббас керінді, мен киімінен-ақ тани кеттім, жүгіре басып жанына келдім. Не ғажап! Бұл жерде әлі де қанды сойқан бітпеген ғой, мынау елі Ғаббас емес, тірі, алыса кеткен қас жауын кеңірдегінен қос қолдап ұстап алып жібермей, шеңгелінен шығармай мытып жатқан ер қимылы менің көзіме жас әкеліп, көңіліме мақтаныш жалынып қаулатты. Ғаббас тұр! Кел менің құшағыма, ата-анаң үшін, солардың мақтаныш, қуаныш ләззаты үшін сені мен құшақтап, мен сүйейін, бауырым!»— деп айғайлағым келді, жерде, сәкі үстінде алысқан жауын алқымынан қос қолдап сығымдап жатқан оны көтеріп алып жас балаша сүйгім келді. Бірақ оның өлік денесі қыбыр еткен жоқ, оның нұры сөнген көз жанары қайта тұтанған жоқ, кезерген ерні күбірлеп, байланған тілі шешілген жоқ... мен Ғаббастың балалық шағын да көрген жоқпын, өз өмірін неден бастағанын да, дәл осы бүгінгі сәтке дейін не істеп үлгіргенін де білмеймін. Ал, оның дүниеден өтер өмірімен қоштасар сәті осылай бітті, осылай тынды! Жайшылықта талай даурықпа тентектермен сотқар-сотанақтардың ел ішінде батыр атанып жүретінін де білеміз ғой, ал бұл жігіт ауыл арасында өте сыпайы, момын жан болып еді деседі құрбылары. Тегінде айғай-шуы көп мақтаншақ, дарақы адамдардың кісілік қасиеті аз, кеудесі бос ыдыс тәрізді саңғырауық келетін болар, күш пен қасиет, адамшылық пен ерлік үнсіз, сыпайы жанға тән сияқты.

Мен айтарымды айтып біттім, бұдан кейінгі аттаныс жорығында өзің де бірге болып келесін. Осы бір жайлар кеудеме сыймай бара жатқансын сені өзіммен кейін не болғанын жөнді біліңкіремеймін, есімде қалған уақиға— мен кіріп барғанда еңгезердей бір солдат жерде жатқан манағы әйелді шашынан ұстап ап кроватьқа қарай сүйреп барады екен. Мен соған тұра ұмтылдым, мені көрген біреуі барқыраған мас даусымен «киргизы!» деп айғайлап жіберді. Осыдан кейін жігіттердің лап қойған алғашқы қимылдары, біреулердің өкірген даусы, қырылдаған, алқынған дыбыстар бір-бірімен араласты да кетті. Мен қарсы алдымдағы жауызды мылтықтың дүмімен қарақұстан періп жібергенімде, ол доңыздай өкіріп, тәлтіректеп бір басты да, мойнын астына ала гүрс етіп құлады. Сол сәтте оң жағымда әлдекімнің «құтқарыңдар!» деген таныс даусы құлағыма сап ете қалды, жалт қарасам Төлеген деген жігіт екен. Бір солдат астына басып өлтіргелі жатыр, жалма-жан солай қарай тап бергенімде алдымнан сілейіп жатқан біреуге қарап ақырып тұрған Әуелбек кездесе кетті, мен мылтығымды соған ұстата салып сапыдан кездігімді суырып алған күйі Төлегенді жаныштап жатқан солдаттың дәл жауырын ортасынан сұқтым. Екі көзім қанталап, алдымда не жатқанын, үй ішінде не болғанын сезбеймін. Бірақ оң қолымда қатты қысқан кездік жүзінен сорғалап қара қан ағады, қызыл қан болуы мүмкін бе? Жоқ, мүмкін емес. Оның қаны да, жаны да, жүрегі де қара. Бір кезде салдыр етіп жанып тұрған панар құлады, жалп етіп шам сөнді. Сол сенген шаммен бірге үй ішінде бар тіршілік сөне қалғандай бірден тыныш, тас түйін. Ендігі бір демде: «Атаңның... жаны неткен сірі еді, екі қолым қарысып қалды ғой, шам жағыңдаршы!» — деген айғай мені ұйқыдан оятып жібергендей. Мен сіреңке тартып жарық қылдым. Біреу ауыз үйден май шам әкелді. Біз үй есігін сыртынан жаптық та далаға шықтық. Терезе алдына екі жігітті күзетке қалдырып, Бұралқылар кеткен үйге қарай бет алдық. Жүрегім ойнақшып, тұла бойымды әлдебір белгісіз күш билейді, екі аяғымнан құйын көтеріп бара жатқандай тез басамын, жігіттер де алды-арттарына қарар емес, дедектеп ұшып келеді, кейбіреулер қасында келе жатқан жолдастарына қысқа-қысқа тіл қатады да, тына қалады, әркімнің аяқ аттасы пысық, денесі ықшам, сергек, ұмтылыстары өктем. Бұларға қарап мен де өктем, нығыз құдіреттей күштімін. Осылайша жарыса басып келе жатқан біздің қарсы алдымыздан оңаша алып қалып едім, бәрін де ақтардым, енді көңілім жәй тапқандай, жаным жадырайын деді.

Тоқсан! Осынау мыжырайған шым үйлерде жел айдаса ыққа қарай боса беретін өңкей сорлы жандар тұр екен деп ойлама! Адам күшін мекеніне, болмаса сырт көрінісіне қарап айыра қою қиын. Мен оны өзімнің алғашқы жан ашуымнан, алғашқы сот торығуымнан аңғардым.

Өзің ойлашы! Бұл елдің көзінде мен кім?! Тек зергер, ел қыдырып тамақ асырап жүрген жан емеспін бе? Ендеше сол атақ, абыройы жоқ мен сияқты біреудің соңына осынша жігіттердің ергенін, ажалға қарсы аттанғанын сен неден деп білер едің?!

Ел бойында қайнаған кек, ұлы ашу, ыза бар. Бүгінгі ауылдың тұйық мінезі құйын көтеріп дауыл соғар алдында тұнып тұрған алдамшы күн райы секілді екен. Астаң-кестең дауыл боларына бір ғана батыр ұлдың ащы айғайы, долы айбаты керек екен, шым үйлер толған кек пен намыс, қайрат пен күш, оны түнгі айқаста өзің де көрдің.

Маған ерген ел тобы жалғыз ғана Ғайни кегін жоқтаудан гөрі жоғарырақ бір тілекке, мен әлі түсініп болмаған бір күйдің сазына арқа тіреп тұрған секілді. Мен соңғы күндері осы жәйді көп ойлап, көп іздеймін, бірақ, таба алмай болдырып тоқтаймын.

Өз тағдырларын менің қолыма, менің әміріме берген осы боздақтарды енді қайда бастап, қайда апару керек, бір бұраудың да бір сұрауы бар емес пе? Біздің ісіміз осылай тына қалар іс пе?! Менің бұл ойыма жауапты кім айтар, кім жол көрсетер?! Мына сенің қызылдар қатарында солдат болып жүруің мені бір нысанаға меңзеп, бір ойдың ұшығын қолыма ұстатқандай, сол нысанаға жөн тартып, сол ойдың соңына ерсем бе деймін...

Жақсы, бұл жәйді ауылға барғансын ақылдасармыз, сен де қазақ баласы емессің бе, өз түйгеніңді жасырмай ортаға салып, өз ақылыңды қос!

Сәдуақас атының тізгінін жиыңқырап ұстап, тағы да жорта жөнелді, мен де ілесе жөнелдім...

qamba.info

кек - Киргизский-Русский Словарь - Glosbe

ky Бизге жамандык кылган кишиге кек сактап, ага да кыянаттык кылуунун жолдорун ойлоо өзүбүзгө эле зыян.

JW_2017_12ru Если мы сосредоточим свои мысли и силы на том, чтобы наказать кого-нибудь, это может пагубно сказаться на нас.

ky б) Эмне үчүн өч албашыбыз же кек сактабашыбыз керек?

JW_2017_12ru б) Почему нам не следует мстить или затаивать злобу?

ky 41 Ошондо Эйсап атасы берген бата үчүн Жакыпка кек сактап калды+. Ал ичинен+: «Атамды жоктоп ыйлай турган күндөр жакындап калды+.

JW_2017_12ru 41 И Иса́в затаил злобу на Иакова из-за благословения, которым отец благословил его+, и говорил в своём сердце+: «Приближаются дни скорби по отцу+.

ky Бир туугандары жаман мамиле кылганда, ал кек сактап калган эмес.

JW_2017_12ru Хотя братья Иосифа плохо с ним обошлись, он не затаил на них злобы.

ky «Сүйүү... кек сактабайт»,— деп айтылат Ыйык Китепте (1 Корунттуктарга 13:4, 5).

JW_2017_12ru Любовь «не ведет счет обидам» (1 Коринфянам 13:4, 5).

ky Ушунун кесепетинен кийинки муундардын ортосунда кек сакталып калышы мүмкүн.

JW_2017_12ru Последующие поколения воюющих сторон часто затаивают злобу друг против друга.

ky Ошондо кек сактабайбыз,

JW_2017_12ru Не давая места гневу,

ky Кайсы акылман кеңеш кек сактабоого жардам берет?

JW_2017_12ru Какой мудрый совет поможет нам не затаивать обиду?

ky Келишпестиктерди чечүүгө жана бизди таарынткан кишини кек сактабастан кечирүүгө кандай сапаттар жардам берет?

JW_2017_12ru Какие качества важно проявлять, чтобы отношения между нами и тем, кто нас обидел, не охладели надолго?

ky Кайрымдуулук көрсөтүүдөн баш тартуу кечиримдүү болуудан баш тартууну же кек сактоону да билдириши мүмкүн эле.

JW_2017_12ru Человек, не проявляющий милости, не желает прощать или таит злобу.

ky Кек сактаба.

JW_2017_12ru Не затаивай обиду.

ky Кек сактабагандыгы үчүн Жахабага кандай гана ыраазыбыз!

JW_2017_12ru Как же мы благодарны Иегове за то, что он не ведет счет обидам!

ky 42 Улуу баласы Эйсаптын сөздөрүн Ребекага айтып келишкенде, ал ошол замат кичүү баласы Жакыпты чакыртып, ага: «Бир тууганың Эйсап сага кек сактап, сени өлтүргөнү жүрөт+.

JW_2017_12ru 42 Когда Реве́кке пересказали слова её старшего сына Иса́ва, она сразу же послала за младшим сыном Иаковом и сказала ему: «Твой брат Иса́в утешает себя мыслью, что убьёт тебя+.

ky 13:4). Келгиле, бир туугандарыбызга нааразы болбой же кек сактабай: «Бири-бириңерге кайрымдуу, өзгөчө боорукер болгула. Кудай силерди Машаяк аркылуу айкөлдүк менен кечиргендей, силер да бири-бириңерди айкөлдүк менен кечиргиле»,— деген кеңешке кулак кагалы (Эф.

JW_2017_12ru 13:4). Вместо того чтобы затаивать обиду на наших братьев и сестер, давайте лучше следовать совету: «Будьте друг к другу добры, глубоко сострадательны, прощайте друг друга великодушно, как и Бог великодушно простил вас через Христа» (Эф.

ky Ушундай чыдамдуулук кек сактабоого көмөк кылат.

JW_2017_12ru Такое долготерпение поможет нам не затаивать обиду.

ky Эч качан кек сактабайт сүйүү,

JW_2017_12ru Недобрых помыслов не таит,

ky Жусуп башынан өткөргөн окуялардан улам жек көрүү сезимин өрчүтүп, башкаларга кек сактап калышы мүмкүн болчу. Бирок ал анткен эмес.

JW_2017_12ru Из-за пережитого Иосиф мог затаить злобу и желание отомстить.

ky Лебилер 19:18де: «Өз элиңдин уулдарына жамандык ойлобо, кек сактаба, тескерисинче, өзүңдү кандай сүйсөң, жакыныңды да ошондой сүй»,— деп айтылган.

JW_2017_12ru В Левите 19:18 говорится: «Не мсти и не затаивай злобы на сыновей твоего народа. Люби своего ближнего, как самого себя».

ky Кимдир бирөө сага канчалык жаман мамиле кылбасын, эмне үчүн ага кек сактабашың керек?

JW_2017_12ru Почему не следует затаивать обиду, даже если человек очень плохо обошелся с вами?

ky Ал эми көптөгөн мекемелерде жумуш берүүчүсүнө кек сактаган жумушчулар кара санатайлык кылып, ишкананын компьютерде сакталган маанилүү маалыматтарын өчүрүп же өзгөртүп салышат.

JW_2017_12ru На рабочем месте растущее число недовольных работников старается отомстить своим работодателям, искажая важную информацию в компьютерной сети компании или удаляя ее.

ky 17 Тоодогу насаатында Ыйса шакирттерине биртууганына кек сактабашы жана аны жек көрбөшү керектигин эскерткен.

JW_2017_12ru 17 В Нагорной проповеди Иисус предупреждал своих учеников о том, чтобы они не затаивали гнев против соверующих и не унижали их.

ky Падыша болбой калганына ызаланып, Дөөтүгө ичи күйүп, көкүрөгүнө кек түйдү беле?

JW_2017_12ru Затаил ли он обиду из-за того, что не стал царем, стал ли завидовать Давиду?

ky Алар 1) бири-бирине дайыма чындыкты айтышы, 2) биргелешип иш кылышы, 3) эски адаттардан арылып, жакшы адаттарды өрчүтүшү жана 4) кек сактабай, ортосундагы жараканы бүтөөгө умтулушу кажет (1.5. 12—15-б.).

JW_2017_12ru Им необходимо: 1) быть честными друг с другом; 2) действовать сообща; 3) поменять привычки и 4) понимать, что для залечивания ран нужно время (1/5, страницы 12—15).

ky Иса ошондой эле аны таштап качып кеткен элчилерине кек сактап калган эмес.

JW_2017_12ru Важно также помнить, что Иисус не держал обиды на других апостолов за то, что они покинули его.

ru.glosbe.com

«Абай жолы» романындағы Абай шәкірттері (3-кітап бойынша «Ақын аға» романының тағдыры).

Сабақтың жоспары:

  1. 1950 жылдағы романның 3-ші кітабының айналасындағы тартыс.
  2. Романнан Шәкәрім, Көкбай бейнелерінің алынып тасталуы.
  3. 1952 ж. романның қайта жазылуы.
  4. Абайдың ақын-шәкірттері
  1. Теориялық мәліметтер

Ендігі сөз жазушының  „Ақын аға ” романы туралы. 50- жылдардың басында абайтану   тарихында  М.Әуезовті  қаралаудың жаңа бір кезеңі туғаны. Ондағы айтыс,  негізінен, М. Әуезов  ғылыми еңбектерінде тұжырымдаған Абайдың ақындық мектебі және 1950 жылы жарық көрген „Ақын аға” романындағы  Көкбай Жанатаев бейнесінің төңірегінде болды.

      Абай айналасында болған шәкірттерінің ішінде  ұзағырақ  өмір сүріп, ұлы ақынның өмірі мен  шығармашылығына байланысты ғылымға аса құнды  деректер берген Көкбайды М: Әуезов „Ақын аға” романында Абайдың  жүйрік ақын шәкірті, адал досы, сенімді жолдасы ретінде бейнелейді.

      М.Әуезов осы үшін Көкбайды діндар , хандық дәуірді көксеуші, орыс  пен қазақтың достығына  сына  қағушы, жат пиғылды ақын деп білген  ұр  да жық сын соққысына ұшырайды.

Осыған байланысты эпопея желісіндегі Көкбай жайлы мәселеге тоқтала келіп, М. Әуезов 1951 жылы „Знамя” журналында „Абай жолы” деп жаңадан ат қойып, түзеп жазып шыққан  романына сегіз баспа табақ өзгеріс енгізгенін атап өтеді. Және жазушы  әрі ғалым ретінде әділетсіз сынға сын айтады.  Осы сарындағы солақай   пікірлер  „Ақын аға” романының екінші нұсқасы „Абай жолы” деп өңделіп, қайта жарық көрді.

      М. Мырзахметов өзінің „Мұқтар Әуезов және абайтану проблемалары” деген кітабында  жазушының „Ақын аға” романын „Абай жолы” деген атпен қайта  жазып шыққанын, жаңа нұсқада  Көкбайға, оның Абылай жайлы  шығармаларына байланысты өзгерістер ендіргенін атап өтті. Зерттеушінің : „Жаңа жазылған „Абай  жолы” романында жазушы „Сабалақ” дастаны мен шығарма авторы Көкбай дүниетанымының келеңсіз жағын өз болмысына сай суреттеп берді ”.

Романның екі нұсқасының соңғы тарауларында  М: Әуезовтің Көкбай туралы бір-біріне кереғар екі позициясы анық көрінеді. Өкінішке орай, жазушы Көкбай ақын, оның „Сабалақ” дастаны туралы екі нұсқада бірін-бірі жоққа шығаратын екі түрлі көзқарас ұстанды. Екі нұсқада да соңғы тарау „Қоршауда ” деп аталады. „Ақын ағадағы” бұл тарауда әдеби жыл  қорытындысы іспеттес Абай  алдындағы ақын  шәкіріттерінің мәжілісін суреттеуге  жазушы „Абай жолындағы” сәйкес бөлімнен екі еседей аз  көлем алты-жеті беттей ғана арнаған. Жазушының суреттеуінше, басы  адамға да, малға да жайлы  боп басталған биылғы қыс шәкірт ақындар үшін мейлінше жемісті болғанға ұқсайды. „Ақылбай Африка  өмірінен „Зұлыс” әңгімесін дастан етіп әкепті. Бейсенбай „Қозы-Көрпеш ” жырын Абайдың  арнап тапсыруды бойынша бір үлкен ерлік істі жыр етіпті… ”Жазушы бұдан кейін  „ Тағы бір табыспен келген ақын Көкбай”, деп, соның жайын ілтипатпен баян етіп кетеді.

      „Ақын аға” романында  Көкбайдың Абай мектебінің басты ақыны, ұстаздының сүйікті  шәкірті болып  суреттелгендігі авторға үлкен айып болып тағылды.

Азуы алты қарыс сыншылар Көкбай түгілі, Абайдың бүкіл ақындық мектебін жоққа шығарғысы келгені жасырын емес. Әуезов қалай  болған күнде де Абайда  ақындық мектеп болды деген тұжырымдаманы аман сақтап қалуы үшін, „бастан құлақ садаға” дегендей аздаған құрбандықтарға барды. Романның жаңа нұсқасындағы құрбандық жазушының Көкбай туралы позициясын өзгертіп беруі  еді.

                        „Абай жолы” романының 3-кітабына сюжеттік талдау үлгісі:

  1. Абай аға.

– Абай аулы мен көрші ауылдардың көшіп бара жатқандағы көрінісі.

– Абай жастармен жол жағасындағы Еңлік-Кебек моласына тоқтап, Дәрменнің құран бағыштауы.

– Дәрмен мен Шұбардың «Еңлік-Кебек» дастанын жазуға таласуы.

– Әзімбайдың кедей жатақтарының пішеніне қол созуы.

– Жастар Мағаштың отауына жиналып, «Еңлік-Кебек» жыры жайлы ой қозғауы.

– Базаралының айдаудан қашып келуі.

– Болыстыққа сайлануда Оспан жеңіліп Күнтудың болыс болуы.

– Абай жіберген жастардың Базаралының хал-жағдайын сұрауы.

  1. Бақылау сұрақтары:

1..«Абай жолы» романындағы көтерілген күрделі проблемалар.

  1. Романның 3-кітабындағы оқиға желісі.
  2. Абай және Абайдың айналасындағы өнерлі жастар.
  3. «Ақын аға» романының тағдыры.
  4. Романнан Шәкәрім, Көкбай бейнелерінің алынып тасталуы.
  5. Әке мен бала, ұстаз бен шәкірт арасындағы сабақтастық.
  1. Студенттің үй тапсырмасы
  1. «Абай жолы» романының 3-кітабындағы әр тарауға сюжеттік талдау жасау:
  • «Абай аға»;
  • «Кек жолында»;
  • «Қарашығын»;
  • «Өкініште»;
  • «Қақтығыста»;
  • «Қоршауда».
  1. Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы
  1. М.Әезовтің ұлы ақын жайлы жазылған «Абай жолы» эпопеясының 3-кітабына анализ жасау. «Ақын аға» романының өзгертілуі, ондағы Абайдың азаматтық, ақындық жолының қалыптасу сатыларын көрсету. Абайдың ақын-шәкірттері туралы жазылған зерттеу еңбектерімен және Абайдың өз шығармаларындағы ақын бейнесімен

                – салыстыру.

  1. СӨЖ тақырыбына сәйкес жазылған

                – баяндама;

                – реферат;

                – тестілік сауалнама.

7.Әдебиеттер тізімі

  1. Әуезов М. Абай Құнанбаев. – А., 1995
  2. Мұхаметханов Қ. Абайдың ақын-шәкірттері – А., 1991
  3. Бекмырзақызы С. Мұхтартануға кіріспе – Ш.,2000
  4. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі – А., 1995
  5. Абай Құнанбайұлы. Шығ. Екі томдық толық жинағы. -А., «Жазушы» , 1995
  6. Абай. Энциклопедия. -А., «Ата мұра» , 1995
  7. Айтматов Ш. Ұстаз туралы сөз. -А., «Ғылым», 1997
  8. Әуезов М. Абай мектебінің ақындары. Абайтанудан жарияланбаған материалдар. -А., «Ғылым» 1998
  9. Қабдол З. Әуезов. -А., «Санат», 1997
  10. Тоқтаров Р. Абайдың жұмбағы. -А., 1999
  11. Бердібай Р. Мұхтар шыңы. -А., «Ғылым» 1997
  12. Бердібай Р. Қазақ тарихи романы. -А., «Ғылым» ,1997
  13. Жұртбай Т. Бесігіңді түзе. Ғұмырнама – толғау. -А., «Жазушы» 1997
  14. Әуезов М. «Абай жолы» роман-эпопея. 4-томдық. -А., «Жазушы», 2000. 2003. 2007. 2006.

Сабақтың жоспары:

 

  1. 1950 жылдағы романның 3-ші кітабының айналасындағы тартыс.
  2. Романнан Шәкәрім, Көкбай бейнелерінің алынып тасталуы.
  3. 1952 ж. романның қайта жазылуы.
  4. Абайдың ақын-шәкірттері.
  1. Теориялық мәліметтер

Ендігі сөз жазушының  „Ақын аға ” романы туралы. 50- жылдардың басында абайтану   тарихында  М.Әуезовті  қаралаудың жаңа бір кезеңі туғаны. Ондағы айтыс,  негізінен, М. Әуезов  ғылыми еңбектерінде тұжырымдаған Абайдың ақындық мектебі және 1950 жылы жарық көрген „Ақын аға” романындағы  Көкбай Жанатаев бейнесінің төңірегінде болды.

      Абай айналасында болған шәкірттерінің ішінде  ұзағырақ  өмір сүріп, ұлы ақынның өмірі мен  шығармашылығына байланысты ғылымға аса құнды  деректер берген Көкбайды М: Әуезов „Ақын аға” романында Абайдың  жүйрік ақын шәкірті, адал досы, сенімді жолдасы ретінде бейнелейді.

      М.Әуезов осы үшін Көкбайды діндар , хандық дәуірді көксеуші, орыс  пен қазақтың достығына  сына  қағушы, жат пиғылды ақын деп білген  ұр  да жық сын соққысына ұшырайды.

Осыған байланысты эпопея желісіндегі Көкбай жайлы мәселеге тоқтала келіп, М. Әуезов 1951 жылы „Знамя” журналында „Абай жолы” деп жаңадан ат қойып, түзеп жазып шыққан  романына сегіз баспа табақ өзгеріс енгізгенін атап өтеді. Және жазушы  әрі ғалым ретінде әділетсіз сынға сын айтады.  Осы сарындағы солақай   пікірлер  „Ақын аға” романының екінші нұсқасы „Абай жолы” деп өңделіп, қайта жарық көрді.

      М. Мырзахметов өзінің „Мұқтар Әуезов және абайтану проблемалары” деген кітабында  жазушының „Ақын аға” романын „Абай жолы” деген атпен қайта  жазып шыққанын, жаңа нұсқада  Көкбайға, оның Абылай жайлы  шығармаларына байланысты өзгерістер ендіргенін атап өтті. Зерттеушінің : „Жаңа жазылған „Абай  жолы” романында жазушы „Сабалақ” дастаны мен шығарма авторы Көкбай дүниетанымының келеңсіз жағын өз болмысына сай суреттеп берді ”.

Романның екі нұсқасының соңғы тарауларында  М: Әуезовтің Көкбай туралы бір-біріне кереғар екі позициясы анық көрінеді. Өкінішке орай, жазушы Көкбай ақын, оның „Сабалақ” дастаны туралы екі нұсқада бірін-бірі жоққа шығаратын екі түрлі көзқарас ұстанды. Екі нұсқада да соңғы тарау „Қоршауда ” деп аталады. „Ақын ағадағы” бұл тарауда әдеби жыл  қорытындысы іспеттес Абай  алдындағы ақын  шәкіріттерінің мәжілісін суреттеуге  жазушы „Абай жолындағы” сәйкес бөлімнен екі еседей аз  көлем алты-жеті беттей ғана арнаған. Жазушының суреттеуінше, басы  адамға да, малға да жайлы  боп басталған биылғы қыс шәкірт ақындар үшін мейлінше жемісті болғанға ұқсайды. „Ақылбай Африка  өмірінен „Зұлыс” әңгімесін дастан етіп әкепті. Бейсенбай „Қозы-Көрпеш ” жырын Абайдың  арнап тапсыруды бойынша бір үлкен ерлік істі жыр етіпті… ”Жазушы бұдан кейін  „ Тағы бір табыспен келген ақын Көкбай”, деп, соның жайын ілтипатпен баян етіп кетеді.

      „Ақын аға” романында  Көкбайдың Абай мектебінің басты ақыны, ұстаздының сүйікті  шәкірті болып  суреттелгендігі авторға үлкен айып болып тағылды.

Азуы алты қарыс сыншылар Көкбай түгілі, Абайдың бүкіл ақындық мектебін жоққа шығарғысы келгені жасырын емес. Әуезов қалай  болған күнде де Абайда  ақындық мектеп болды деген тұжырымдаманы аман сақтап қалуы үшін, „бастан құлақ садаға” дегендей аздаған құрбандықтарға барды. Романның жаңа нұсқасындағы құрбандық жазушының Көкбай туралы позициясын өзгертіп беруі  еді.

                        „Абай жолы” романының 3-кітабына сюжеттік талдау үлгісі:

  1. Абай аға.

– Абай аулы мен көрші ауылдардың көшіп бара жатқандағы көрінісі.

– Абай жастармен жол жағасындағы Еңлік-Кебек моласына тоқтап, Дәрменнің құран бағыштауы.

– Дәрмен мен Шұбардың «Еңлік-Кебек» дастанын жазуға таласуы.

– Әзімбайдың кедей жатақтарының пішеніне қол созуы.

– Жастар Мағаштың отауына жиналып, «Еңлік-Кебек» жыры жайлы ой қозғауы.

– Базаралының айдаудан қашып келуі.

– Болыстыққа сайлануда Оспан жеңіліп Күнтудың болыс болуы.

– Абай жіберген жастардың Базаралының хал-жағдайын сұрауы.

  1. Бақылау сұрақтары:

1..«Абай жолы» романындағы көтерілген күрделі проблемалар.

  1. Романның 3-кітабындағы оқиға желісі.
  2. Абай және Абайдың айналасындағы өнерлі жастар.
  3. «Ақын аға» романының тағдыры.
  4. Романнан Шәкәрім, Көкбай бейнелерінің алынып тасталуы.
  5. Әке мен бала, ұстаз бен шәкірт арасындағы сабақтастық.
  1. Студенттің үй тапсырмасы
  1. «Абай жолы» романының 3-кітабындағы әр тарауға сюжеттік талдау жасау:
  • «Абай аға»;
  • «Кек жолында»;
  • «Қарашығын»;
  • «Өкініште»;
  • «Қақтығыста»;
  • «Қоршауда».
  1. Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы
  1. М.Әезовтің ұлы ақын жайлы жазылған «Абай жолы» эпопеясының 3-кітабына анализ жасау. «Ақын аға» романының өзгертілуі, ондағы Абайдың азаматтық, ақындық жолының қалыптасу сатыларын көрсету. Абайдың ақын-шәкірттері туралы жазылған зерттеу еңбектерімен және Абайдың өз шығармаларындағы ақын бейнесімен

                – салыстыру.

  1. СӨЖ тақырыбына сәйкес жазылған

                – баяндама;

                – реферат;

                – тестілік сауалнама.

7.Әдебиеттер тізімі

  1. Әуезов М. Абай Құнанбаев. – А., 1995
  2. Мұхаметханов Қ. Абайдың ақын-шәкірттері – А., 1991
  3. Бекмырзақызы С. Мұхтартануға кіріспе – Ш.,2000
  4. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі – А., 1995
  5. Абай Құнанбайұлы. Шығ. Екі томдық толық жинағы. -А., «Жазушы» , 1995
  6. Абай. Энциклопедия. -А., «Ата мұра» , 1995
  7. Айтматов Ш. Ұстаз туралы сөз. -А., «Ғылым», 1997
  8. Әуезов М. Абай мектебінің ақындары. Абайтанудан жарияланбаған материалдар. -А., «Ғылым» 1998
  9. Қабдол З. Әуезов. -А., «Санат», 1997
  10. Тоқтаров Р. Абайдың жұмбағы. -А., 1999
  11. Бердібай Р. Мұхтар шыңы. -А., «Ғылым» 1997
  12. Бердібай Р. Қазақ тарихи романы. -А., «Ғылым» ,1997
  13. Жұртбай Т. Бесігіңді түзе. Ғұмырнама – толғау. -А., «Жазушы» 1997
  14. Әуезов М. «Абай жолы» роман-эпопея. 4-томдық. -А., «Жазушы», 2000. 2003. 2007. 2006.

Сабақтың жоспары:

 

  1. 1950 жылдағы романның 3-ші кітабының айналасындағы тартыс.
  2. Романнан Шәкәрім, Көкбай бейнелерінің алынып тасталуы.
  3. 1952 ж. романның қайта жазылуы.
  4. Абайдың ақын-шәкірттері.
  1. Теориялық мәліметтер

Ендігі сөз жазушының  „Ақын аға ” романы туралы. 50- жылдардың басында абайтану   тарихында  М.Әуезовті  қаралаудың жаңа бір кезеңі туғаны. Ондағы айтыс,  негізінен, М. Әуезов  ғылыми еңбектерінде тұжырымдаған Абайдың ақындық мектебі және 1950 жылы жарық көрген „Ақын аға” романындағы  Көкбай Жанатаев бейнесінің төңірегінде болды.

      Абай айналасында болған шәкірттерінің ішінде  ұзағырақ  өмір сүріп, ұлы ақынның өмірі мен  шығармашылығына байланысты ғылымға аса құнды  деректер берген Көкбайды М: Әуезов „Ақын аға” романында Абайдың  жүйрік ақын шәкірті, адал досы, сенімді жолдасы ретінде бейнелейді.

      М.Әуезов осы үшін Көкбайды діндар , хандық дәуірді көксеуші, орыс  пен қазақтың достығына  сына  қағушы, жат пиғылды ақын деп білген  ұр  да жық сын соққысына ұшырайды.

Осыған байланысты эпопея желісіндегі Көкбай жайлы мәселеге тоқтала келіп, М. Әуезов 1951 жылы „Знамя” журналында „Абай жолы” деп жаңадан ат қойып, түзеп жазып шыққан  романына сегіз баспа табақ өзгеріс енгізгенін атап өтеді. Және жазушы  әрі ғалым ретінде әділетсіз сынға сын айтады.  Осы сарындағы солақай   пікірлер  „Ақын аға” романының екінші нұсқасы „Абай жолы” деп өңделіп, қайта жарық көрді.

      М. Мырзахметов өзінің „Мұқтар Әуезов және абайтану проблемалары” деген кітабында  жазушының „Ақын аға” романын „Абай жолы” деген атпен қайта  жазып шыққанын, жаңа нұсқада  Көкбайға, оның Абылай жайлы  шығармаларына байланысты өзгерістер ендіргенін атап өтті. Зерттеушінің : „Жаңа жазылған „Абай  жолы” романында жазушы „Сабалақ” дастаны мен шығарма авторы Көкбай дүниетанымының келеңсіз жағын өз болмысына сай суреттеп берді ”.

Романның екі нұсқасының соңғы тарауларында  М: Әуезовтің Көкбай туралы бір-біріне кереғар екі позициясы анық көрінеді. Өкінішке орай, жазушы Көкбай ақын, оның „Сабалақ” дастаны туралы екі нұсқада бірін-бірі жоққа шығаратын екі түрлі көзқарас ұстанды. Екі нұсқада да соңғы тарау „Қоршауда ” деп аталады. „Ақын ағадағы” бұл тарауда әдеби жыл  қорытындысы іспеттес Абай  алдындағы ақын  шәкіріттерінің мәжілісін суреттеуге  жазушы „Абай жолындағы” сәйкес бөлімнен екі еседей аз  көлем алты-жеті беттей ғана арнаған. Жазушының суреттеуінше, басы  адамға да, малға да жайлы  боп басталған биылғы қыс шәкірт ақындар үшін мейлінше жемісті болғанға ұқсайды. „Ақылбай Африка  өмірінен „Зұлыс” әңгімесін дастан етіп әкепті. Бейсенбай „Қозы-Көрпеш ” жырын Абайдың  арнап тапсыруды бойынша бір үлкен ерлік істі жыр етіпті… ”Жазушы бұдан кейін  „ Тағы бір табыспен келген ақын Көкбай”, деп, соның жайын ілтипатпен баян етіп кетеді.

      „Ақын аға” романында  Көкбайдың Абай мектебінің басты ақыны, ұстаздының сүйікті  шәкірті болып  суреттелгендігі авторға үлкен айып болып тағылды.

Азуы алты қарыс сыншылар Көкбай түгілі, Абайдың бүкіл ақындық мектебін жоққа шығарғысы келгені жасырын емес. Әуезов қалай  болған күнде де Абайда  ақындық мектеп болды деген тұжырымдаманы аман сақтап қалуы үшін, „бастан құлақ садаға” дегендей аздаған құрбандықтарға барды. Романның жаңа нұсқасындағы құрбандық жазушының Көкбай туралы позициясын өзгертіп беруі  еді.

                        „Абай жолы” романының 3-кітабына сюжеттік талдау үлгісі:

  1. Абай аға.

– Абай аулы мен көрші ауылдардың көшіп бара жатқандағы көрінісі.

– Абай жастармен жол жағасындағы Еңлік-Кебек моласына тоқтап, Дәрменнің құран бағыштауы.

– Дәрмен мен Шұбардың «Еңлік-Кебек» дастанын жазуға таласуы.

– Әзімбайдың кедей жатақтарының пішеніне қол созуы.

– Жастар Мағаштың отауына жиналып, «Еңлік-Кебек» жыры жайлы ой қозғауы.

– Базаралының айдаудан қашып келуі.

– Болыстыққа сайлануда Оспан жеңіліп Күнтудың болыс болуы.

– Абай жіберген жастардың Базаралының хал-жағдайын сұрауы.

  1. Бақылау сұрақтары:

1..«Абай жолы» романындағы көтерілген күрделі проблемалар.

  1. Романның 3-кітабындағы оқиға желісі.
  2. Абай және Абайдың айналасындағы өнерлі жастар.
  3. «Ақын аға» романының тағдыры.
  4. Романнан Шәкәрім, Көкбай бейнелерінің алынып тасталуы.
  5. Әке мен бала, ұстаз бен шәкірт арасындағы сабақтастық.
  1. Студенттің үй тапсырмасы
  1. «Абай жолы» романының 3-кітабындағы әр тарауға сюжеттік талдау жасау:
  • «Абай аға»;
  • «Кек жолында»;
  • «Қарашығын»;
  • «Өкініште»;
  • «Қақтығыста»;
  • «Қоршауда».
  1. Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы
  1. М.Әезовтің ұлы ақын жайлы жазылған «Абай жолы» эпопеясының 3-кітабына анализ жасау. «Ақын аға» романының өзгертілуі, ондағы Абайдың азаматтық, ақындық жолының қалыптасу сатыларын көрсету. Абайдың ақын-шәкірттері туралы жазылған зерттеу еңбектерімен және Абайдың өз шығармаларындағы ақын бейнесімен

                – салыстыру.

  1. СӨЖ тақырыбына сәйкес жазылған

                – баяндама;

                – реферат;

                – тестілік сауалнама.

7.Әдебиеттер тізімі

  1. Әуезов М. Абай Құнанбаев. – А., 1995
  2. Мұхаметханов Қ. Абайдың ақын-шәкірттері – А., 1991
  3. Бекмырзақызы С. Мұхтартануға кіріспе – Ш.,2000
  4. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі – А., 1995
  5. Абай Құнанбайұлы. Шығ. Екі томдық толық жинағы. -А., «Жазушы» , 1995
  6. Абай. Энциклопедия. -А., «Ата мұра» , 1995
  7. Айтматов Ш. Ұстаз туралы сөз. -А., «Ғылым», 1997
  8. Әуезов М. Абай мектебінің ақындары. Абайтанудан жарияланбаған материалдар. -А., «Ғылым» 1998
  9. Қабдол З. Әуезов. -А., «Санат», 1997
  10. Тоқтаров Р. Абайдың жұмбағы. -А., 1999
  11. Бердібай Р. Мұхтар шыңы. -А., «Ғылым» 1997
  12. Бердібай Р. Қазақ тарихи романы. -А., «Ғылым» ,1997
  13. Жұртбай Т. Бесігіңді түзе. Ғұмырнама – толғау. -А., «Жазушы» 1997
  14. Әуезов М. «Абай жолы» роман-эпопея. 4-томдық. -А., «Жазушы», 2000. 2003. 2007. 2006.

Сабақтың жоспары:

 

  1. 1950 жылдағы романның 3-ші кітабының айналасындағы тартыс.
  2. Романнан Шәкәрім, Көкбай бейнелерінің алынып тасталуы.
  3. 1952 ж. романның қайта жазылуы.
  4. Абайдың ақын-шәкірттері.
  1. Теориялық мәліметтер

Ендігі сөз жазушының  „Ақын аға ” романы туралы. 50- жылдардың басында абайтану   тарихында  М.Әуезовті  қаралаудың жаңа бір кезеңі туғаны. Ондағы айтыс,  негізінен, М. Әуезов  ғылыми еңбектерінде тұжырымдаған Абайдың ақындық мектебі және 1950 жылы жарық көрген „Ақын аға” романындағы  Көкбай Жанатаев бейнесінің төңірегінде болды.

      Абай айналасында болған шәкірттерінің ішінде  ұзағырақ  өмір сүріп, ұлы ақынның өмірі мен  шығармашылығына байланысты ғылымға аса құнды  деректер берген Көкбайды М: Әуезов „Ақын аға” романында Абайдың  жүйрік ақын шәкірті, адал досы, сенімді жолдасы ретінде бейнелейді.

      М.Әуезов осы үшін Көкбайды діндар , хандық дәуірді көксеуші, орыс  пен қазақтың достығына  сына  қағушы, жат пиғылды ақын деп білген  ұр  да жық сын соққысына ұшырайды.

Осыған байланысты эпопея желісіндегі Көкбай жайлы мәселеге тоқтала келіп, М. Әуезов 1951 жылы „Знамя” журналында „Абай жолы” деп жаңадан ат қойып, түзеп жазып шыққан  романына сегіз баспа табақ өзгеріс енгізгенін атап өтеді. Және жазушы  әрі ғалым ретінде әділетсіз сынға сын айтады.  Осы сарындағы солақай   пікірлер  „Ақын аға” романының екінші нұсқасы „Абай жолы” деп өңделіп, қайта жарық көрді.

      М. Мырзахметов өзінің „Мұқтар Әуезов және абайтану проблемалары” деген кітабында  жазушының „Ақын аға” романын „Абай жолы” деген атпен қайта  жазып шыққанын, жаңа нұсқада  Көкбайға, оның Абылай жайлы  шығармаларына байланысты өзгерістер ендіргенін атап өтті. Зерттеушінің : „Жаңа жазылған „Абай  жолы” романында жазушы „Сабалақ” дастаны мен шығарма авторы Көкбай дүниетанымының келеңсіз жағын өз болмысына сай суреттеп берді ”.

Романның екі нұсқасының соңғы тарауларында  М: Әуезовтің Көкбай туралы бір-біріне кереғар екі позициясы анық көрінеді. Өкінішке орай, жазушы Көкбай ақын, оның „Сабалақ” дастаны туралы екі нұсқада бірін-бірі жоққа шығаратын екі түрлі көзқарас ұстанды. Екі нұсқада да соңғы тарау „Қоршауда ” деп аталады. „Ақын ағадағы” бұл тарауда әдеби жыл  қорытындысы іспеттес Абай  алдындағы ақын  шәкіріттерінің мәжілісін суреттеуге  жазушы „Абай жолындағы” сәйкес бөлімнен екі еседей аз  көлем алты-жеті беттей ғана арнаған. Жазушының суреттеуінше, басы  адамға да, малға да жайлы  боп басталған биылғы қыс шәкірт ақындар үшін мейлінше жемісті болғанға ұқсайды. „Ақылбай Африка  өмірінен „Зұлыс” әңгімесін дастан етіп әкепті. Бейсенбай „Қозы-Көрпеш ” жырын Абайдың  арнап тапсыруды бойынша бір үлкен ерлік істі жыр етіпті… ”Жазушы бұдан кейін  „ Тағы бір табыспен келген ақын Көкбай”, деп, соның жайын ілтипатпен баян етіп кетеді.

      „Ақын аға” романында  Көкбайдың Абай мектебінің басты ақыны, ұстаздының сүйікті  шәкірті болып  суреттелгендігі авторға үлкен айып болып тағылды.

Азуы алты қарыс сыншылар Көкбай түгілі, Абайдың бүкіл ақындық мектебін жоққа шығарғысы келгені жасырын емес. Әуезов қалай  болған күнде де Абайда  ақындық мектеп болды деген тұжырымдаманы аман сақтап қалуы үшін, „бастан құлақ садаға” дегендей аздаған құрбандықтарға барды. Романның жаңа нұсқасындағы құрбандық жазушының Көкбай туралы позициясын өзгертіп беруі  еді.

                        „Абай жолы” романының 3-кітабына сюжеттік талдау үлгісі:

  1. Абай аға.

– Абай аулы мен көрші ауылдардың көшіп бара жатқандағы көрінісі.

– Абай жастармен жол жағасындағы Еңлік-Кебек моласына тоқтап, Дәрменнің құран бағыштауы.

– Дәрмен мен Шұбардың «Еңлік-Кебек» дастанын жазуға таласуы.

– Әзімбайдың кедей жатақтарының пішеніне қол созуы.

– Жастар Мағаштың отауына жиналып, «Еңлік-Кебек» жыры жайлы ой қозғауы.

– Базаралының айдаудан қашып келуі.

– Болыстыққа сайлануда Оспан жеңіліп Күнтудың болыс болуы.

– Абай жіберген жастардың Базаралының хал-жағдайын сұрауы.

  1. Бақылау сұрақтары:

1..«Абай жолы» романындағы көтерілген күрделі проблемалар.

  1. Романның 3-кітабындағы оқиға желісі.
  2. Абай және Абайдың айналасындағы өнерлі жастар.
  3. «Ақын аға» романының тағдыры.
  4. Романнан Шәкәрім, Көкбай бейнелерінің алынып тасталуы.
  5. Әке мен бала, ұстаз бен шәкірт арасындағы сабақтастық.
  1. Студенттің үй тапсырмасы
  1. «Абай жолы» романының 3-кітабындағы әр тарауға сюжеттік талдау жасау:
  • «Абай аға»;
  • «Кек жолында»;
  • «Қарашығын»;
  • «Өкініште»;
  • «Қақтығыста»;
  • «Қоршауда».
  1. Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы
  1. М.Әезовтің ұлы ақын жайлы жазылған «Абай жолы» эпопеясының 3-кітабына анализ жасау. «Ақын аға» романының өзгертілуі, ондағы Абайдың азаматтық, ақындық жолының қалыптасу сатыларын көрсету. Абайдың ақын-шәкірттері туралы жазылған зерттеу еңбектерімен және Абайдың өз шығармаларындағы ақын бейнесімен

                – салыстыру.

  1. СӨЖ тақырыбына сәйкес жазылған

                – баяндама;

                – реферат;

                – тестілік сауалнама.

7.Әдебиеттер тізімі

  1. Әуезов М. Абай Құнанбаев. – А., 1995
  2. Мұхаметханов Қ. Абайдың ақын-шәкірттері – А., 1991
  3. Бекмырзақызы С. Мұхтартануға кіріспе – Ш.,2000
  4. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі – А., 1995
  5. Абай Құнанбайұлы. Шығ. Екі томдық толық жинағы. -А., «Жазушы» , 1995
  6. Абай. Энциклопедия. -А., «Ата мұра» , 1995
  7. Айтматов Ш. Ұстаз туралы сөз. -А., «Ғылым», 1997
  8. Әуезов М. Абай мектебінің ақындары. Абайтанудан жарияланбаған материалдар. -А., «Ғылым» 1998
  9. Қабдол З. Әуезов. -А., «Санат», 1997
  10. Тоқтаров Р. Абайдың жұмбағы. -А., 1999
  11. Бердібай Р. Мұхтар шыңы. -А., «Ғылым» 1997
  12. Бердібай Р. Қазақ тарихи романы. -А., «Ғылым» ,1997
  13. Жұртбай Т. Бесігіңді түзе. Ғұмырнама – толғау. -А., «Жазушы» 1997
  14. Әуезов М. «Абай жолы» роман-эпопея. 4-томдық. -А., «Жазушы», 2000. 2003. 2007. 2006.

baribar.kz

Әдебиеттегі құндылықтар. Мұхтар Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясы

   Атырау қаласындағы химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Текеева Жанша Тажибаевна

Пән: қазақ әдебиеті  11-сынып Т1

Бөлім:  Әдебиеттегі құндылықтар. Мұхтар Әуезов  «Абай жолы» роман-эпопеясы

Сабақтың тақырыбы:     Романның «Кек жолында», «Қарашығын» бөлімдері                 

Осы сабақ  арқылы жүзеге асатын оқу мақсаттары:   

·         Б/С5 Постерлерді, медиа құралдарын, ғаламторды, пайдаланып, ғаламдық тақырыптар бойынша креативті ой қозғап,  шынайы өмірмен байланыстырып, салыстырып, бағалап шығарма жазады.

·         А/И8 Мультимедианы қолдана отырып, әдеби шығарманың тиімділігін талдайды. 

Сабақтың мақсаттары:

 Барлық оқушылар:

·         Постерлерді, медиа құралдарын, ғаламторды, пайдаланып, шынайы өмірмен байланыстырып, салыстырып, бағалап шығарма жазады.

Көптеген оқушылар:

·         Мультимедианы қолдана отырып, әдеби шығарманың тиімділігін талдайды. 

Кейбір оқушылар:

ғаламдық тақырыптар бойынша креативті ой қозғап,  шынайы өмірмен байланыстырып, салыстырады

Жетістік  критерийлері:

[*]       Мультимедианы қолдана отырып, әдеби шығарманың тиімділігін талдайды. Медиа құралдары арқылы ой қозғап,  шынайы өмірмен байланыстырып, салыстырып айтады.

[*]       Ғаламторды пайдаланып, ғаламдық тақырыптарды креативті бағалап, шығарма жазады.

Тілдік мақсаттар:

                  Пән лексикасы және терминология: қарашығын, ән ырысы,

                  Диалог және жазылым үшін қажетті сөз тіркестер:

                  Маған ұнаған тұсы… Менің ойымша,… Мен өз пікірімді білдірсем..

Мектеп құндылықтары:   Өзін және қоршаған ортаға деген сыйластық;  ынтымақтастық; жауапты азаматтық ұстаным; академиялық адалдық; өмір бойы білім алу; ашықтық;

Пәнаралық байланыс: Әдебиет, АКТ

Осыған дейін меңгерілген білім: АИ1. Классикалық шығармалардағы  автор көзқарасына  сараптау жасап,  тақырыбына анализ жасайды                  

Сабақтың бастапқы кезеңі

Ұйымдастыру жұмысы.

Сабақтың мақсаты таныстырылады.

Бүгінгі сабақта «Кек жолында», «Қарашығын» бөлімдері талданып оқылады.

Шығарманың бұл бөлімі неліктен «Кек жолында» деп аталды? Себебі,...

Бұл бөлімде жазушы қандай  қоғамдық мәселеге қозғау туғызады?

Өз көзқарасыңды шығармадан 1 нақты пікірмен дәлелдеңіз?

Сынып оқушыларын 3 топқа бөлу.

Топта талқыла! Постерге саламын!»

1-топқа.

-          Япро-ой, ән мен сөз қалай өзгерген!.. Өлең мен ән ырысын тауыпты-ау, Абай!.. деген кім еді? Ол соншама неге қызықты?  Кейіпкерін тауып, осы көріністі кеңейтіп постер қорғау.

2-топқа.

Осындай сырт ажарында дағдылы тірлік белгісі жоқ, суық қабақ жабырқау ауылға үш салт атты келді. Келгендер кімдер?  Неге  келді? Жазушының ауыл келбетін суреттеуі нені байқатты? Ойларын жинақтап, жұмыс қорғау.

3-топқа.

-          Не өліп, не тірілсем де, тағдырым сенімен болды ғой, келсең кел енді! –деп байлай сала, шоқпарды түсіріп жіберіп,қос қолдап  тіреп ұстап қалды. Бұл кімнің әрекеті? Неліктен осы сөзді айтуына тура келді? Кейіпкердің шынайы келбетін постер арқылы қорғап көру.

Кейіпкерлер бейнесін шығармамен байланыстыра отырып шынайы өмір келбетін ашқан соң, сол заман бейнесін қазіргі кезеңмен салыстыра отырып, автор келтірген көркем сөзді қолданып 3 сөйлеммен түйіндеп айту.

Топтар қорғайды, басқа топтар бағалайды.

Кері байланыс беру.

·         Ел ішінде халыққа өзінің қиянатын көрсетіп отырған Тәкежанға  өз атыңыздан хат жазыңыз. Көлемі 100 сөз.

Оқушылар өз хаттарын оқиды, бір-бірін бағалайды.

2-сағаты

Бөлімнің «Қарашығын» аталуы сұралады.Бұл- патшалық Ресей тұсында соғысқа жәрдем ретінде халықтан жиналатын қосымша салық түрі болатын.

«Қарлы кесек» әдісі бойынша сынып дөңгеленіп жиналып отырады да қағазға  «Қарашығын» бөліміндегі оқиғаларды жазып, қарсы отырған оқушыға лақтырады. Қағып алған оқушы жауап береді. Қалғандар жағдаят тудыратын сұрақтар қояды. Ол сұрақтардың кейбірі жуан, кейбірі жіңішке сұрақтар болып әзірленеді.

Әрі осы тұста «Шын-Жалған»  әдісі қолданылады.

 Бөлім бойынша оқиға  «Ауылға оралған Әбдірахман»

Қағазды алған оқушы бұл туралы 3 шынайы, 1 өтірік оқиғаны араластырып айтады. Байқаған оқушы оған бірнеше сұрақтар қояды. Романның кез –келген тұсынан қоюына болады.

«Әкенің баласын қарсы алуы» туралы қағазға жазып келесі оқушыға лақтырады. Қалғандар жағдаят тудыратын сұрақтар қояды. Ол сұрақтардың кейбірі жуан, кейбірі жіңішке сұрақтар болып әзірленеді. «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» өлеңі оқылады.

Өлең жайы туралы, жалпы қызықтырған сұрақтарды тіптен қызықты қылып сұрақтар қояды.

 Құнанбай мен Абай, Абай мен Әбіш арасындағы байланысты

салыстыра отырып, сипаттап айту.

 

«Көкорай жайлауды сағынған жігіт» табиғат тамашады.

«Ұлы ана, қарт әже Ұлжан» дұға оқуы.

«Әке мен бала арасындағы сырласу» Орыс жерінде оқыған білгенін әкеге әңгіме етуі, Әбіштің  Базаралы жағдайына алаңдауы.

Ел ішіндегі Далбай мен Дүйсеннің әрекетіне Әбіштің де араласуы.

Кері байланыс беру.

·         Жазушы роман-эпопеяның басты кейіпкері Абай образын халық өмірімен қалай байланыстырғанын талқылап эссе түрінде жазыңыз  Көлемі 200 сөз.

Оқушылар өз хаттарын оқиды, бір-бірін бағалайды.

Рефлексия.

Бүгінгі сабақ мен үшін қызықты өтті

Мен үшін мына бір тұсы сәттілеу шықты

Мен берілген сұрақтарға ойланып қалдым...

 

 

- 27608

ped.kz

М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопесын оқыту

Мектепте 4 томдық эпопеяны оқытудың (санаулы сағаттар ішінде) ерекше маңызды, әрі қиын мәселе екендігі түсінікті. Ең алдымен, эпопеяның өзін оқытуды ұйымдастыра білу керек. 10-сыныпта Абай Құнанбаев шығармашылығын талдау кезінде сыныптан тыс оқуларда оқытуды, жазғы демалыс кездерін пайдалануды ойластырған жөн. Кітап оқу кезінде тұжырымды түрде аннотациялар жазып отыруды (әр бөлімнің басты-басты оқиғаларын қамтып) тапсыру керек.

«Абай жолы» - 1 кітап

Бөлімдер

Басты оқиғалар

«Қайтқанда»

а) Абай Семейден елге оралады.

ә) Қодар мен Қамқа өлімі.

б) Абайдың ауырып қалуы, ақын Байтастардың Ұлжан мен Зереде қонақта болуы. Негізгі кейіпкерлер: Абай, Ұлжан, Зере, Құнанбай, Қодар, Қамқа, Майбасар, Бөжей, Сүйіндік

Эпопеяны қалай талдау керек, оған неше сағат бөлу керек, бүгінгі оқыту талабы бойынша қандай сабақ түрлерін пайдаланған жөн? Оны төмендегі кестеден көруге болады:

Сабақ реті

Тақырыбы

Сабақтың түрлері

I сабақ

II сабақ

III сабақ

IV сабақ

V сабақ

VI сабақ

VII сабақ

VIII сабақ

«Қазақтың ұлы ақыны» (эпопеяның жазылу тарихы)

«Шыңға шыққан жас шынар» (Абай бейнесі. 1-2-кітап)

«Атаның емес, Адам ұлымын» (Абай бейнесі. 3-4-кітаптар)

«Адамның емес, Ата ұлдары» (Құнанбайлар әлемі)

«Атасының қорлығы қосқандар...» (Дәркембайлар бейнесі)

«Жарқ етпес қара көңілім...» (Әйелдер бейнесі)

«...Гүлдерім, дәндерімнен ұрпақ - нәсіл қалар ма?» (Жастар бейнесі)

«Өмірге көзімді ашқан» (Абайдың орыс достарының бейнесі)

Баспасөз сабағы (пресс-конференция)

Проблемалық оқытуға негізделген практикалық сабақтар

Іздендіру, зерттеу бағытындағы монолог, диалог сабақтар. Әдеби пікірталас

Пікір қорғау сабақтары, немесе реферат қорғау сабағы ретінде өткізуге болады

Әдеби-композициялық сабақ

Семинар сабағы

Ұлылар мінбесі сабағы. Интеграциялық оқытуға негізделген

Эпопеядағы образдар галереясын оқыту барысында Омарды жеке дара қарастырмай, бас кейіпкер, эпопеяның алтын тұғыры – Абай мен оның заманы-феодалдық қоғаммен байланыстыра талдау шығарманың негізгі мәні, қасеті, құдіретін сақтай отырып, түсіндіруге жол ашады. Талдауға бұлай келудің басты себебі, эпопеяда сөз болатын барлық мәселелер Абайға келіп тіреледі, барлығы Абай айналасында, олар өмір сүріп отырған замана қайнауында жүріп жатады.

Әдеби талдауды:

Абай, феодалдық қоғам және Құнанбайлар.

Абай, феодалдық қоғам және Дәркембайлар, т.с.с., деп жүргізудің, білімділік, танымдық жағынан болса да, маңызы зор болмақ. Себебі не? Біріншіден, «Абай» - тарихи роман. Бас кейіпкер – тарихи тұлға. Оның сомдалуы, ұлы ақын, демократ, гуманист, ағартушы дәрежесіне жетуі сол өзі өмір сүрген қоғаммен, оның өкілдерімен күресте қалыптасады, күресте толысады., «Ей, қу заман, жүрегімді көрші, міне…»-деп, басталатын Абай-монологі осы мәселенің шындығын дәләлдемей ме? («Жұтта» бөлімі). Тіпті Әйгерім бейнесін алайықшы, Абайдай ұлы жары бар, сүйіктісі бар, ол неге «қапастағы бұлбұл?» Ұлжан ана ше? Іші-сырты жиһазға, қазы-қарта, жал-жаяға толы үйде, ұлдары мен қыздары, Зередей енесінің, Абайдай дана ұрпағының ортасындағы Ұлжанда қайғы-мұң, қасірет жоқ па? Бар болғанда қандай?! Себебі, Әйгерім де, Ұлжан да, Ділда да феодалдық қоғам, оның әйелге, анаға қарсы салт-санасының құрбандары. Басқа да кейіпкерлер туралы осындай дәлелдеулер жүргізуге болады. Кейіпкерлерді замана келбеті, заман шындығымен байланыстыра талдау-тарихи роман, эпопеяларды талдаудың тиімді тәсілдерінің бірі. Мұғалім роман, эпопеяларды талдағанда, жоғарыда айтылғандай, бар мәні, қасиетін сақтай отырып, оқытуға талаптанып, соның оқушыға қонымды, тиімді, жеңіл жолдарын іздеулері керек. Ол қандай жолдар?»

  1. Эпопеяның әр кітабындағы негізгі оқиғаларды теріп жазып, көмекші-нұсқау жасап (кесте-плакат етіп), сабақтарға пайдалану. Оның тиімділігі: төрт кітаптың негізгі-негізгі оқиғаларынан хабардар ету, естеріне түсіру, әсіресе, кейіпкерді талдау барысында оның көмегі зор болмақ.

М.Әуезов. «Абай жолы», 2-кітап:

Бөлімдер

Негізгі оқиғалар

Абайдың іс-әрекеті

«Абай аға»

  1. Абай жастар арасында

  2. Еңлік – Кебек қабірінің басында

Абай - ұстаз, тәрбиеші, ақылшы. Замана шындығынан сыр шертіп, дала тағыларының сұмдығын жастар алдына ашып тастайды

  1. Өтілгелі отырған кейіпкердің бет бейнесін ашатын олардың іс-әрекетін және басты-басты оқиғаларды топтап, оларды талдауға пайдалану.

Үлгі:

Абай бейнесі (3-4 кітаптар бойынша)

Бөлімі

Басты оқиғалары

«Тайғақта»

  1. Құнанбайдың Меккеге аттануы.

  2. Дәрменді ертіп келіп, Дәркембайдың бала қарызын талап етуі.

  3. Абайдың Дәркембайды арашалауы, т.с.с.

Ескерту: үзінді ғана көрсетіліп отыр.

Осындай көмекші-нұсқаулармен қатар, карточка-көмектердің де маңызы ерекше. Карточка-көмектер кейіпкерлерді мәтін арқылы дәлелдей отырып, талдау, әрі оқушыға да осындай талап қою да таптырмайтын құрал. Бұл тәсіл оқушыларды тәжірибеде өте жиі кезігетін құрғақ баяндау, құрғақ мінездеулерден сақтандырады, негізгі оқиғалар, оған байланысты кейіпкер іс-әрекеті арқылы дәлелді талдау жасалады, мәтінмен кітаппен жұмыс бірінші кезекке қойылады.

Үлгі:

Карточка – көмек

Феодальдық қоғам және кедей-жатақтар бейнесі.

  1. Эпопеядағы халық өмірі, жатақ тіршілігінің шынайы тұрғыда суреттелуіне назар аудар.

  2. Жатақ кедейі – Дәркембай бейнесіне тоқтал. Оның типтік бейне екенін, кедей халықтың жиынтық бейнесі екенін дәлелде.

Мына мәселелерді басшылыққа ал:

  1. «Қат-қабатта» бөлімі: Дәркембайдың Құнанбайды атпақ болуы.

  2. «Тайғақта»: Құнанбайдың Қодар жерін даулауы (...Құнеке), 381-393-беттер.

  3. «Қияда» бөлімі: Жұт кезінде кедей - жатаққа деген Абай қамқорлығы.

  4. «Кек жолында»: Айдаудан келген Базаралыға дем беріп, Тәкежан аулын шаптыруы.

  5. «Еңісте»: Базаралының ұлық шабармандарын сабауы, қаталашқадағы Абайды арашалап алуы. Әсіресе, бұл оқиғада мына сөзге көңіл бөл: («... Жолдасын таптаған ер азады...» 547-бет // «... Шіркін, Базаралы...», 527-бет. Құнанбай сөзіне қара).

  6. «Қоршауда»: Абайды ақтап, ұлық төреге келуі.

  7. «Кек жолында»: а) Тәкежандардан Базаралының өш алуына назар аудар.

ә) Иса, Байсүгір сияқты есіктегі кедей адамдардың ауыр тұрмысы тағдырына тоқтал.

  1. «Қақтығыста»: а) Кедейлердің орыс кедейлерімен достасуына ерекше көңіл бөл.

ә) Романның 3-4-кітаптары бойынша затон кедейлеріне

және жаңа қалыптасып келе жатқан жұмысшылар

бейнесіне назар аудар (Әбді, Сейіл, Сейіт).

9. «Құз-қияда»: 4-кітап. Затон жұмысшыларының Мәкен мен Дәрменді,

Оразбай мен Дайырларды арашалауы.

10.»Шайқаста»: а) Сақ-Тоғалақ кедейлерінің Оразбай аулын шабуы

(«...Елмісің, жоқ ел қорымысың...» 693-697-беттер).

ә) Кедейлер мен Абай достығы. Абай жолы - халық жолы.

Абайдың халықпен достығына ерекше көңіл бөл.

Мұндай карточкалардың тағы бір тиімділігі сол, оқушы кейіпкерлер туралы сөз қозғағанда, 4-томды аударып-төнкеріп жатпайды, уақытын кетірмейді, жұмысы күрделенбейді, берілген жерлерді тауып, ой жүгіртіп, саралап, пікір жинақтауға жағдай туғызылады. Карточкада көрсетілмеген мысалдар алғысы келсе де, толықтырғысы келсе де, өз еркінде. Өте күрделі, көлемді шығармаларды оқытуда осындай дидактикалық материалдардың көмегі ұшаң-теңіз.

Романдарды, эпопеялық шығармаларды оқыту барысында кейіпкерлерді талдау жұмысына ерекше көңіл бөлу керек. Мысалы, осы «Абай жолы» эпопеясында феодалдық қоғамның қатал сақшысы, ірі тұлғасы ретінде Құнанбай бейнесі беріледі. Бірақ сол қоғамның өкілі тек Құнанбай ма, Оразбайлар, Әзімбайлар жауыздығы одан да асып түсіп, халықты қан қақсатып жатады, әрі Құнанбай эпопеяның 1,2-кітаптарында ғана көрінеді. Міне, осы себептен де үстемдер, феодалдар бейнесін тек Құнанбайды талқылаумен шектелу жетімсіз болған болар еді. Кейіпкерлерді шығармадағы орны, маңызы, іс-әрекеті, мінездері бойынша белгілі бір проблемалар айналасында топтап, жинақтап өту өте дұрыс. Мысалы, Оразбайға, Әзімбайға, Дайырға, Тәкежандарға жеке-жеке тоқтап, талдау жасауды уақыт көтермейді (бағдарламадағы сағаттар саны). Мұхтар феодалдық қоғамның барлық мінез-құлқын Құнанбай бейнесіне жинақтаған, сол себептен де авторлық проблематиканы негізге ала, Құнанбай бейнесін сөз өте отырып, оның айналасына ізбасарларын топтай, жинақтай отырып, талдау жүргізудің тиімділігі зор. Мысалы, «Абай, феодалдық қоғам және Құнанбайлар...» деп.

Сондай-ақ эполпеяда қаншама әйелдер бейнесі берілген, әрі барлығының өзіндік орны бар, барлығының негізінде өзіндік проблема бар. Міне, осы әйелдер бейнесін өзінің негізінде жатқан проблема айналасына топтап, жинақтап өту керек.

    1. Абай аналары - Зере, Ұлжан («Қарашығым, қоңыр қозым...»)

    2. Абай сүйген арулар - Тоғжан, Әйгерім («Жарқ етпес қара көңілім...»)

    3. Абай заманының шерменделері-Керімбала, Үмітей («Жолыңа жаным құрбан»).

    4. Абайдың сырласы - Салтанат, ер мінезді Нұрғаным («... Қапастағы еркелер...»)

    5. Махаббат, бостандық аңсаушылар-Мәкен, Мағрипа(«Сертім сол, сенсіз өмір маған жоқ!»).

    6. Абай жақындары, күндестік бұғауындағылар-Айғыз, Ділдә («Күндестің аты да күндесте»).

    7. Абай аулының адуын бәйбішелері-Қаражан, Мәніке («Кедейін сендей жарылқаған бәйбіше көрсем, көзім шықсын»).

    8. Байлар есігіндегі күндер-Иіс, Баян, Есбикелер («... Босағада шіріп кеттің-ау!..).

Осылай топтаған әйелдер бейнесін «Абай, феодалдық қоғам және әйелдер, оны көрсетудегі жазушының идеялық-эстетикалық мұраты» проблемасының айналасында (жоғарыдағыдай топтай өтуді басшылыққа ала отырып) талдау тиімді болмақ. Бұлай топтаудың (жазып, іліп қою дұрыс) ең маңыздысы, тіпті барлығын талдауға уақыт жетпегеннің өзінде, оқушылар эпопеяда қаншама әйелдер бейнесі бар, олардың негізінде қандай проблемалар көтерілген, міне, осыларды көз алдарына елестетіп, оқиғаларын еске түсіріп, өзіндік ой-толғамға да ерік берер еді.

Мысалы, эпопеядағы кедейлер бейнесін оқытуды тек Дәркембаймен шектеуге бола ма? Оларды былай топтауға болады:

- Кедей-жатақтар, олардың көсемі – Дәркембай, Дәндібайлар.

- Базарлы – Балағаз бейнелері.

- Малшы, жалшы, бай малайлары: Иса, Байтұяқ, т.б.

- Қала кедейлері: Сейіт, Сейіл, Әбен. Осындай топтау жастар бейнесін оқытуда да пайдаланылады. Оларды былай топтауға болады:

-Абайдың прогресшіл, ақындық мектебінің шәкірттері – Дәрмен, Мағауия («жаңа дәуірдің жаңа жыршысы»).

- Абайдың сүйікті ұлы - Әбіш бейнесі («Бақытым – осы балам...»).

- Шұбарлар әлемі («Шіріген жұмыртқа»).

Эпикалық шығармаларды талдаудың тиімді бір жолы – образды талдау. Ал образды талдау топтаумен ғана шектелмейді, ең бастысы, кейіпкерлер характерін, іс-әрекетін ашатын жұмыс түрлерімен жүзеге асырылады. Ол жұмыс түрлеріне не жатады?

- Проблемалық сұрақтар, тапсырмалар.

- Танымдық іздендіруші, зерттеу әдісіне негізделген тапсырмалар (топтық, жалпы сыныптық, даралық).

- Шығармашылық дарынын, қабілетін дамытатын жұмыстар (инсценировка, иллюстрация, рөлге бөліп, мәнерлеп оқу, жазба жұмыстарының түрлері, т.с.с).

- Мәтінмен, кітаппен жұмыс түрлері (практикалық тапсырмалар).

- Ғылыми еңбектермен жұмыс.

Мысалы, осы жастар бейнесін оқыту барысында мәтінмен мынандай жұмыстар жүргізуге болады:

Салыстырмалы жұмыс: Әбіш, Дәрмен бейнелеріне.

Әбіш пен Дәрмен туралы

Абай пікірі

Билеушілер пікірі, оларды жақтаушылар ойы

Достарының, тілеулестерінің, халықтың пікірі

Өз пікірің

«Мен ескінің арты боп, сендер жаңаның алды болсаңдар екен...» ...қараңғы сахарасына жарық-сәуле әкелер алғашқы адал буын сен болармысың...»

Шұбар: (Дәрмен туралы) «Мынау өнер емес қой! Таратпай тыю керек мұндай сөзді!»

Дәркембай (Дәрмен туралы): «... Өзі де Абайдың ізінде, жолында сияқты. Сонысына ішім жылиды!»

Ескерту: Беріліп отырған үлгі – қысқаша үзінді.

а) Оқушылар қорытындысы, ой-пікіріне негізделетін тапсырмалар үлгісі:

Әбіш – Дәрмен

Тапсырма мазмұны

Әбіш

Дәрмен

1. Өмірдегі мақсат, мұраты.

2. Халық, кедейлерге көзқарастары. Саяси көзқарастары.

3. Өнер, білім туралы, болашақ туралы пікірлері.

Халқына қызмет ету. Қараңғы сахараға жарық-сәуле әкелу. Революционер демократтарды жақтайды. Абайға: «Халық үшін қолға сойыл алыңыз», -дейді. Болашаққа сенеді, заман өзгереді деп сенеді.

Ақын болып, халықтың мұңын зарын жырлау. Абай тәрбиесін, асыл сөзін сақтап, келешекке жеткізу. Дәрмен кедейлерді, өзі шыққан топты құрметтейді. Саяси көзқарасы қалыптаспаған. Абайдан жақсы заман туады деп естиді, бірақ оны білмейді.

ә) Абайдың іс-әрекетін жинақтап, сол арқылы Абайдың гуманист, философ, демократ, терең ойшыл, оптимист екенін дәлелдеу.

Үлгі:

Абай – терең ойшыл, оптимист (дәйексөз – дәлелдеме)

Бөлімі

Дәйексөз - мысал

«Қоршауда»

3 - кітап

«... Енді сол біреу – осы дәрмен бе?...

Мен жетпегенге жетіп, мен көксегендей

ортаны көксеп ұшармысың алысқа!

Жетермісің жақсы жайылымға. Мен

ұшқаннан арыға ұшар болшы» (412-бет).

Жоғарыда айтылғандай, оқушылар орындайтын үй тапсырмаларын шығармашылық сипатта беру эпопеяны меңгертудің тиімді жолы болмақ. Топтық жұмыстың бір үлгісі:

Бірінші топқа:

Мына кестені пайдалана отырып, Абай жолының феодалдық қоғамға қарсы жол екенін дәлелде. (Дәйексөзді – дәлелдеме талдау). «Абай аға», «Қоршауда», «Қақтығыста» бөлімдерін басшылыққа ал.

Бөлімдер

Оқиғалар

Абайдың іс-әрекеті

Қорытынды дәлелдеме

«Абай аға»

Тәкежан «Онда атамның ұлы емеспін», Құнанбай баласы емеспін, елдің жаман-жәутігімен табыстым десеңші» (Базаарлыны Тәкежан қайта айдатпақ болған кездегі диалогтер).

Абай: «Ата жолы зорлық, қастық болған соң, мен ата баласы болмай, халық досы боламын дегенмін. Азды десең, азғаным сол Құнанбайлықтан!»

Ескерту: Мұндай үлгі-кестені әр топқа беріп отырмыз. Толтырылған үлгісі қабілеті «орташадан төмен» оқушыларға беріледі. Қалғанын өзі толтырады.

Екінші топқа:

Абай жолының өнер жолы, халық үшін, әділет, шындық үшін күрес жолы екенін дәлелде (дәйексөзді дәлелдеме-талдау). «Абай аға», «Қоршауда», «Қақтығыста» бөлімдерін басшылыққа ал.

Ескерту: Аталған бөлімдердегі оқиғаларды ғана емес, өз беттерімен де мысалдар алуларына болады.

Үшінші топқа:

Абай жолы – прогресс жолы, ізгі ниеттілерімен достық жолы екенін дәлелде (дәйексөзді дәлелдеме-талдау). «Қоршауда», «Қақтығыста», «Түн-түнекте» бөлімдерін басшылыққа ал.

Төртінші топқа:

Абай жолының жаңа заман, жаңа қауым жолы екенін дәлелде (дәйексөзді дәлелдеме-талдау). «Абай аға», «Қақтығыста», «Жұтта» бөлімдерін басшылыққа ал.

Ескерту: Көрсетілген беттер (үлгі-кесте) мен аталған оқиғалардан басқа да мысалдар алуға болады.

Бесінші топқа:

Абай бейнесін жасаудағы жазушы шеберлігі айналасында ойланыңдар (ғылыми материалдар негізінде). Тапсырманы мына үлгіде орындаңдар.

Ғалымдар пікірі

Достарыңның пікірі

Өз пікірің

1. М. Қаратаев. «Қазақтың тұңғыш эпопеясы»

Ескерту: Бұл мәселеде, әдетте, ғалымдар еңбегі ұсынылады (оқушы басшылыққа алатын жерлерді белгілеп береміз, көбіне өздері бұрыннан, яғни 1-сабақтан бастап оқыған, жұмыс істеп жүрген еңбектерді ұсынамыз). «Достарыңның пікірі» деген бағанды толтыру үшін, өзінің, парталас досының пікірін, не өзіне ұнаған пікірлерді негізге алуына болады немесе өзі келіспейтін пікірлерді де алуға рұқсат. Сондай-ақ өздеріне ұсынылған авторлардың, қайсысының пікірінен үзінді алу өз еркінде. Әдебиетке бейімі бар оқушыларды (көп ретте өзі жұмыс істеп отырған еңбекке пікір-сын айтуға талаптандырып) өзіне ғалымның қай пікірі ұнады, қандай пікіріне дау айта алады, тапсырманы осы тұрғыда орындауға да жетелейміз.

Көлемді шығармалардың қай мәселесін талқыламасын, мұғалім осы мол дүниенің ең басты, мәнді дәнін, мәйегін даралап бөліп алып, оны оқушыға тұжырымды, терең мәнде жеткізудің тиімді әдіс-тәсілін іздеу керек. Жоғарыда аталған кейіпкерлерді оқытуда, оларды эпопеядан тек топтап жинақтап алуда ғана емес, сол белгі бір кейіпкердің өзін қай жағынан оқыту керек, оның қай мәселесін негізге алу керек, осы кейіпкер бейнесін ашатын штрих, детальдар қайсы деген мәселелер мұғалімдерді көп іздендіреді. Нұсқау, үлгі ретінде Құнанбайлар бейнесін қалай оқытуға болады, ол бейненің өзін қандай проблемалармен талдау керек?

Төмендегі кесте осы мәселелерді сөз етеді.

Сабақтың мазмұны, негізгі элементтері

Кіріспе

Әдіс-тәсілдер

1. Сауалнама сұрақтарына жауап.

2. Баяндау-әңгімелеу

Оқу жабдығы

Кесте-плакат

Құнанбайлар – феодалдық қоғамның қатал сақшылары

Құнанбайлар және рулық-патриархалдық тартыс

Құнанбайлар және кедей-жатақтар

Құнанбайлар және Абай бастаған прогресс. Ескі мен жаңа арасындағы тартыс (әкелер мен балалар проблемасы).

Қорытынды

1. Проблемалық жағдаят, проблемалық сұрақтар.

2. Түсіндірме әдіс.

3. Инсценировка

Проблемалық сипаттағы сұрақтарға негізделген шағын пікірталас

1. Диалогиялық әңгіме.

2. Пікірлесу.

3. Проблемалық сұрақтар.

4. Кітаппен жұмыс.

1. Проблемалық жағдаят.

2. Инсценировка

3. Салыстырмалы жұмыс

1. Практикалық жұмыс.

2. Әңгімелеу-баяндау.

3. Танымдық-ізденуші топтық тапсырмалар

1. Көмекші-үлестірме тапсырмалар, 35.

2. Иллюстрациялар

1. Плакат.

2. Иллюстрациялар

Инсценировка (үнтаспадан)

1. Сызба кесте

2. Үнтаспа

3. Кодоскоп

4. Сызбарлар

Тақырыптың негізгі элементі көрнекті етіп жазылып қойылды.

Кіріспе: Сауалнама сұрақтары тексерілді. Төменде оқушылардың қалай орындалғандарының үлгісін ұсынып отырмыз.

Сауалнама сұрақтары

Жауаптары

1. Құнанбай типтестерге (типтерге) кімдерді жатқызасың?

2. Не себепті оларды Құнанбай типтестерге қосасың?

3. Құнанбай бейнесін ашатын ең негізгі оқиғалар қайсы? Ол қай бөлімде?

4. Оразбайдың бейнесін ашатын оқиғалар қайсы?

Оразбай, Тәкежан, Әзімбай, Дайырбайлар.

1. Барлығы да үстем тап өкілдері.

2. Барлығы да жаңалыққа, прогреске, Абайға қарсы.

1. «Қайтқанда» бөлімінде Қодар мен Қамқаны өлтіреді.

2. «Оқапта» бөлімінде Әмірді өлтірмек болады.

1. «Өкініште» бөлімінде Сейітті тірідей жерге көмеді.

2. «Қастықта» бөлімінде Абайға қастық ұйымдастырады.

Сауалнама арқылы оқушылардың тақырып туралы ұғымдарын, түсініктерін білгеннен кейін, «Феодалдық замана және Құнанбайлар әлемін көрсетудегі, жазушының идеялық-философиялық шешімі» айналасындағы проблемалық жағдаятты талқыладық. Енді оқушылар жауабынан мысалдар келтірейік:

С.: - Құнанбайлар арқылы жазушы үстем таптарды, олар өмір сүрген заманды көрсетеді. Жазушы мақсаты мен осылай түсінем.

Ө.: - Абай эпопеяда «Адам ұлы» дәрежесінде беріледі. Ол дәрежеге ақын Құнанбайлардан бөлініп, жаңа жыртқыштармен күресе отырып жетті.

Ал, біздің мақсатымыз оқушыларды жазушының, философиялық шешімі, эстетикалық табысы айналасында ойландыру, іздендіру еді. Сондықтан ары қарай олардың назарын Құнанбайлардың іс-әрекеті жинақталған кесте, плакат пен алдарындағы нұсқау-үлестірме жұмыстарға аударта отырып, алға қойылған мәселені шешуге жетеледік. Сол арқылы Құнанбайлардың феодалдық қоғам сақшылары екенін дәлелдеуге, түсіндіруге талаптандық. (Оқушыларға төмендегі кесте арқылы Құнанбайлар бейнесін, ең негізгі оқиғаларды айқындап, ойларын дәлелдеу ұсынылды).

Үнтаспадан Құнанбай – Қодар («Қайтқанда» бөлімі), Оразбай – Сейіт («Өкініште» бөлімі) арасындағы диалогтен инсценировка тыңдадық (оқушылар өздері дайындаған).

Эпопеяның негізгі бөлімдері

Құнанбайдың іс-әрекеті

«Қайтқанда»

«Қат-қабатта»

«Жолда»

«Шытырманда»

«Бел-белесте»

«Өрде»

«Тайғақта»

«Оқапта»

а) Қодар мен Қамқаны өлім жазасына кесу.

ә) Қарашоқыда үкімді орындату

а) Құнанбайдың аталас руларға өктемдігі.

ә) Бөкенші, Борсақ қыстауына кіріп алуы.

б) Атшабарлары жазалағаннан кейін, Үркімбай аулын жігіттерімен келіп шабуы, Бөжейді дүрелеуі.

в) Жігітек, Бөжей аулын шабуы.

а) Қарқаралыда мешіт салдыруы.

ә) Бөжейлердің Құнанбаймен татуласуы. Кәмшат трагедиясы.

а) Абайды Құлыншаққа жіберуі (Ақпердіге – Бетқұдықтық жайылымын шауып алу жөнінде).

ә) Кәмшат жайын Абайдан естуі.

б) Өз мойнына кінә алуы.

а) Бөжей қыздарының Құнанбайды өлең арқылы жазалауы.

ә) Құнанбайдың Майбасар мен Құдайбердіні жазалаған Жігітек аулын шабуға жиналуы.

б) Қараалы көшке шабуылы.

в) «Мұсағұл соғысы»

г) Құнанбайдың шегінуі (Құнанбайды ұлықтардың тергеуге алуы).

а) Құнанбайдың Байсал қыстауына таласуы.

ә) Құнанбай жылқыларының ұрлануы.

б) Балғазды, оның жанындағы он жігітті ұстатып, айдатуы.

в) Құнанбайдың Базарлыны жат көрмеуі, оны бағалай, түсіне білуі.

г) Абайға таққан үш кінә

а) Құнанбайдың қажыға аттануы.

ә) Дәркембайдың Дәрмен қарызын сұрай келуі.

а) Өз немересі Әмірді өлтірмек болуы.

ә) Әмірді Абайдың қорғауы.

б) Ақшоқыда туған Абай әнінің Құнанбайға жат естілуі, әнге тыйым салуы.

Иллюстрациялар арқылы Құнанбайлардың қаталдық, жаны ашымастық іс-әрекеттерін көз алдарына елестеттік.

Бұдан кейін оқушылар назарын төмендегі проблемалық сұрақтарға жұмылдырдық.

З.: - Құнанбай оларды өз мақсаттарын жүзеге асыру үшін өлтірді. Өсекті сылтау етеді.

- Осы пікірге келісуге бола ма? Құнанбай Қодарды өлтіртпей-ақ, жерін тартып алуға шамасы келмей ме?

Н.: - Әрине, шамасы келеді, меніңше, бір жағы Құнанбай – діншіл, сол заманның салтын берік ұстаушы. Сол дінді сылтау етіп, «кәпірлерді» құрбандыққа шалады. Феодалдар, діндарлар үшін оның ісі – заңды дұрыс. Ол жер үшін ғана Қодарды өлтіртпейді. Өз заңын, салтын қорғайды.

- Ал енді, балалар, осы сұрақтың нақты жауабына эпопеяның өзінен, мәтіннен үзінді ала отырып, кім дәлел айта алады? Қане, мына кестеге қарап (көрнекті етіп ілінген), естеріңе түсіріңдерші, «Қат-қабатта» бөлімінде Құнанбайлардың қандай әрекеттері жазылған?

Оқушы С.: - Құнанбайлар Бөкенші, Борсақ жеріне, яғни қыстауларына өктемдік етіп кіріп алады.

  • Дұрыс. Енді 77-бетті ашып, ақырғы абзацқа қараңдаршы, қане, кім оқып жібереді?

Ж.: оқиды – «Ойпырмай, не дейсің?» әттең, аузыңнан айналайын Бөжей-ай. Қодар өлгенде: «Бұл шылбыр Қодардың мойнына ғана түскен жоқ. Бұйырса, Бөкенші, Борсақ, сенің мойныңа да түскен шылбыр болар деп едің...» Арманда кетіпсің ғой, есіл ерім, Қодар-ай! – деп, үні өшіп, атының жалын құшып, бүгіліп тұрып қалды.

- Өзің осы үзіндіден қандай қорытынды шығара аласың?

Н.: - Менің ойымша, Құнанбай Қодарды өлтіру арқылы Бөкенші, Борсықты да ауыздарын аштырмай, өзіне бағындырып, кіріптар етуді мақсат еткен, мына үзінді соны дәлелдейді.

О.: - Бөжей Құнанбайдың мақсатын қалай дұрыс болжаған. Бірақ ара түсе алмаған соң, одан пайда не?! Ал енді осы үзінді Қодар өлімінің нақты себебін дәлелдеп тұр деп есептеймін. Құнанбайдың түпкі мақсаты – жер иемдену, байлығын асыра беру, өктемдігін тоқтатпау. Мына үзінді соны сөзсіз дәлелдеп тұр.

Оқушылар пікірі мен болжамын толықтырып, ары қарай тағы да проблемалық сұрақтар арқылы талдауды жалғастырдық.

Ал енді, балалар, мына бір сұрақтың айналасында ойланайық. Құнанбай көпе-көрнеу өз баласын, яғни Кәмшатты неге арашалап алмайды? Тіпті оның күтімсіз, аянышты өмірін естігенде де, әрекет жасамай, өлімге қиғандай болады. Бұл туралы не айта аласыңдар?

О.: - Құнанбай ақылсыз адам емес, өз қатесін, яғни Бөжейлерге істеген өктемдігін түсінеді. Сондықтан да араша болмайды.

Осы кезде үйірме мүшелерімен алдын ала дайындаған инсценировка көрсетіледі (1-томның, 177-бетіндегі Абай, Ділдә, Құнанбай, Айғыз, Ұлжан диалогтері бойынша). Кәмшаттың ауыр тағдырын көріп келген Абай Айғыздың өтінуімен бар шындықты өз туыстарына айтып береді. Сонда құнанбай: «Құтқар анау қаршадай жетімегімді» деген зере бұйрығына: «Қайтейін? ... Мен қайтейін? ... Кешегісі Арғынның игі жақсылары бұйырды!» - деп, лажсыздық кейіп көрсетеді. Инсценировканы тыңдаған оқушылармен бірге Құнанбайдың әдет-салт, ата жолын өзі де мықтап ұстағанын, сол себептен де «игі жақсылар» шешіміне қарсы келе алмағанын дәлелдедік. Яғни Құнанбайдың феодалдық салттың қатал сақшысы екендігіне көзімізді жеткіздік.

Оқушылар болжамы мен жауабын негізге ала отырып, әсіресе, жазушының эстетикалық табысына көбірек тоқтадық. Құнанбай тек қатал сақшы емес, оның ақылды әрі айлалы, әрі терең, қайсар, қайратты бейнесіне талдау жасай отырып, Құнанбайды осылай жан-жақты етіп көрсетудегі жазушының шеберлігі мен табысына тоқталдық.

Оқушылар кітапты, алдарына жатқан үлестірме жұмыстарды (Құнанбай бейнесін ашатын үзінділер жазылған) пайдаланып, Құнанбайдың әр алуан сипатта көрсетілетінін дәлелдеді. Осы практикалық жұмысты жүргізу арқылы оқушыларды жазушының Құнанбай бейнесін жасаудағы шеберлігін байқауға жетеледік. Мысал келтірейік: « - Қаратай жүйрік қой, жер таниды. Айтқаны шын болса керек. Бірақ өз топшылауым бойынша, адамның қай мінезі қасиетті болса, сол мінезі міні де болады. Мен өмірде ұстаған нәрсемді табандылығында деп білемін. Соның түбінен мін шығатын кез де болады!» - деп, үндемей отырып қалды. Дау айтқан жоқ.

Бұл кезде Абайға әкесі жадағай көрінбеді. Ол шешендіктен гөрі, басқарақ түкпірі бар жан сияқты. Оңай жан емес. Қабат-қабат шың сияқты (170-бет, 1-кітап).

Міне. Осы үзінді жазылған үлестірмені оқушылар ең алдымен өздері оқып, сонан соң бір-бірімен (кейде қатар отырған екі бала немесе екі партадағы төрт бала бірігіп) сыбырлай пікірлесіп, ойларын бөліседі. Осы үзінді қай оқиғаға байланысты екендігіне де тоқталып, Құнанбай характерін Абай ойы, Абай бағасы арқылы дәлелдеді.

Ескерту: Құнанбай және рулық-патриархалдық тартыс мәселесіндегі ең жетекші әдіс-проблемалық сұрақтарға негізделген шағын әдеби пікірталас болды. Оны әңгіме және мәнерлеп оқумен ұштастырдық.

Плакат түрінде ілулі тұрған пікірталас сұрақтары мынандай болды:

1. Бөжей мен Байсалдар қандай кейіпкерлер? Оларды Құнанбай типтестерге жатқызуға бола ма?

2. Абай оларға неге іш тартады? Әлде оларды «Халық ұлы» деп түсінгендіктен бе?

3. Дәркембай – Құнанбайлар арасындағы тартыс пен әлеуметтік мән айырмашылығын қалай түсінесің?

Пікірталас сұрақтары бойынша мынадай мәселелер айналасында пікір таластырдық.

Қ.: - Бөжей – ұнамды кейіпкер. Оны Құнанбайлар типіне қоспаймын.

Т.: - Бұл пікіріңді немен дәлелдейсің? Мысалы, мен сенің осы ойыңды дұрыс дей алмаймын.

Қ.: - Бөжей Құнанбайлардан үнемі зәбір көрмей ме, тіпті таяқта жейді. Әуелі оның өліміне де сол Құнанбайлар себеп болды емес пе? Бөжейді қайғы, құса өз ажалынан бұрын әкетті ғой!

Ә.: - Мен де сенің пікіріңе қосыламын. Ойымды дәлелдеп көрейін. Естеріңде ме, Қарқаралыға мешіт салдырып жатқан әкесімен бірге аттанып бара жатқан Абайға анасы Ұлжан не деуші еді? «Балам, үлкендер бірде тату, бірде араз бола береді. Бөжекеңді көрген жерде сәлеміңді түзу бер. Кім тентек, кім мақұл? Қайдан білдің? Әкең дұшпан десе, сен әділ бол!» - демей ме? (Оқушы бұл сөздерді кітаптан оқиды). Егер Бөжей ұнамсыз адам болса, Ұлжандай ақылды ана осындай пікір айта ма? Абай Бөжейді қолдап жүреді.

Л.: - Мен бұл пікірлерді дұрыс емес деп ойлаймын. Бөжей қалай ұнамды кейіпкер? Кәмшаттың өлімінде оның кінәсі жоқ па?

Міне, осындай пікірлерден соң, оқушылар назарын төмендегі кестеде жазылған (Кәмшат оқиғасына байланысты теріп жазылған) сөздерге аудардық.

Абай

Құнанбай

Бөжей

«Адамшылық рахым қайда? Өзге емес, ақылсыз, надан қатыны емес, Бөжей өзі өсте ме екен? Көз алдында соншалық жазықсыз нәрестені ұзақ өлімге бұйырып, сол үшін және биттей де шімірікпеу не деген қаттылық? Ендеше, жауығып, қарсыласып жүрген Құнанбайдан қай қасиетімен артты? (1-кітап, 179-бет.)

«Тіпті жазықты болсам, мен жазықты шығармын. Бесіктен шығарып, адам ұлы деп, соның бауырына берген балам жазықты ма? Қатын-қалаш, ауыл-аймағына тым құрыса соны ұғындыра алмаса, Бөжейдің аяқтағы суға ағып өлгені ғой» (1-кітап, 179-бет.)

«Құнанбай жаққан өртке менің арым өртенді. Не жаны жүр деп ойлайды екен шыбын кеудемде. Әлде өзгелер үйелменімен өртенсе де, өзімнен бұрау сынбасын дей ме? Құнанбайдан не шықты? Шашыраған бір ұрығы ма? Сұрау салмай, мазамды алмай, тек жүрсін, күйдірмесін ағайын» (179-бет). «Қаршадай қыз өлді деп сауын айтып, ас беруші ме ем?! Тіпті берсем де, басым сырықтан арылар ма еді? Кінәласа, құн тілісін менен» (1-кітап, 181-бет)

Оқушылар іштей оқып, ойланып болған соң, осы мәтіндерді салыстыра отырып, Бөжейдің де үстем тап өкілі екендігін, бірақ Құнанбайлар мықты ру болса, Бөжейлердің одан әлсіз ру екенін, бұлардың арасындағы дау, тартыс рулық-патриархалдық заман сипаты екенін ашып, қорытындыладық. Мұндай мәтін арқылы салыстырмалы жұмыс жүргізу кейіпкер характерін ашуда, оған нақты, дәлелді түрде мінездеме беруде өте тиімді әдіс. Сондай-ақ әдебиет сабағының нағыз өзегі – көркем мәтінмен жұмыс десек, өз тәжірибемізде оны басқа да жұмыс түрлерімен ұштастырып отырудың тиімді әрі ғылыми негізде болуын үнемі қарастырып, мүмкіндігінше іске асырып келеміз.

Талас пікірлер, әсіресе, 3-сұрақ айналасында көбірек өрбіді. Кейбір оқушылардың топтар арасындағы қайшылық пен феодалдар арасындағы рулық тартысты шатастырып жүргені анықталды. Дұрыс ойлар айтқан оқушылардың пікірлерін басшылыққа алып, Бөжейлер де үстем тап өкілдері екеніне, олардың арасындағы тартыстың таптық мәні жоқ, жерге, байлыққа таласу, күшті рудың өзінен әлсіздеу руға істеп отырған қысасы екеніне оқушылардың көзін жеткіздік.

Сонымен қатар Дәркембай, Базарлылар сөзінен алынған үзінділерді мәнерлеп оқыдық. Базарлының «Көл жолындағы» өзін айыптаушыларға айтқан сөзін үнтаспадан тыңдадық. (2-кітап, 137-бет). Осылардан кейін барып сұрақтарды талқылауға кірістік. Оқушылардың

Базаралы, оның іс-әрекеті туралы пікірі әр түрлі екеніне көзіміз жетті. Әңгіменің баяндау әдісімен Дәркембай, Базаралылар істерінде тап күресінің сипаты бар екенін түсіндірдік. Әрине, олардың санасы жан-жақты өскен, шынайы күрескер емес екеніне, оған себеп, сол заманғы қоғамдық орта екеніне, бірақ солардың іс-әрекеті арқылы жазушы даладағы тап жігінің тереңдеп бара жатқанын көрсеткеніне баса назар аудардық.

Ескі мен жаңа арасындағы тартысты проблемалық жағдаят, практикалық жұмыстар арқылы талқыладық. Оқушылар төмендегідей проблемалық жағдаят айналасында ізденді: «Эпопеядағы әкелер мен балалар мәселесі»

Содан соң оқушылар назарын Әбіш пен Абай арасына аудардық. Оқушылардың Әбіш – Абай арасының Абай – Құнанбай арасынан өзгешелігі, айырмашылығы туралы пікірлерін тыңдадық. Ең алдымен Әбіш – Абай диалогтерінен («Өкініште», 189-190 б., «Қақтығыста» 394-б.) үзінділер оқыдық. Әбіш жайлы Абайдың арманы мен үмітін («Қақтығыста», 306-б.) мәнерлеп оқып, оны Құнанбайдың Абайға айтқан қарғысымен салыстырдық.

Осы үлгідегі үлестірме-нұсқаулар Абай – Мағаш, Тәкежан - Әзімбайлар арасындағы проблемаларды түсіндіруде де пайдаланылады. Осындай нақты мысалдарға жүгіну оқушыларды кітаппен жұмысқа, көркем туындыны ғылыми түрде талдай білуге, оның негізгі проблематикаларын саралай білуге жетелейді. Құрғақ, дәлелсіз болжам жасаудан, үстірт пікірлерден сақтандырады.

Эпопеядағы әкелер мен балалар проблемасы туралы сөз еткенімізде, жоғарыдағы үзінді-материалдар жақсы нәтиже берді. Енді Абай мен Құнанбай, Әбіш пен Абай арасындағы мәселелер төңірігінде оқушылар жауабынан бірер үлгілік үзінділер бере кетейік:

Б.: - Абай – орыс мәдениетін қазақ даласына таратушы, артынан Дәрмен сияқты жастарды ертуші , прогресс басшысы. Ал, Құнанбай – ескі заманның, феодалдық қоғамның қатал сақшысы. Олай болса, жазушы тек әке мен баласының проблемасы емес, замана проблемасын берген.

Қ.: - Менің ойымша, Әбіш – Абай арасы да тек әке мен бала арасы емес, одан тереңірек мәселені қамтитын сияқты. Әбіш – Абай армандаған жаңа заманның басы, өзі сепкен прогресс дәнін ілгері апарушы. Тіпті Әбіш арқылы жазушы революциялық-демократиялық ағымның қазақ даласына тарап келе жатқанын көрсететін сияқты.

Оқушылар пікіріне үңіле отырып, жазушының ескі мен жаңа, әкелер мен балалар проблемасын көрсетудегі мақсатын түсіндірдік. Тақырыпты бүгінгі өмірмен байланыстырдық. Абай ұрпақтары Абай армандаған заманда өмір сүріп жатқанына тоқталдық.

Ары қарай сабақ кіріспесінде талқылаған сауалнама сұрақтарына қайта оралып, Құнанбай типтестерге тағы кімдерді жатқызуға болатынын сұрадық.

З.: - Құнанбай типіне Оразбай, Дайыр, Тәкежан, Сәмен, Майбасар, Әзімбайлар жатады.

- Енді осы пікірлеріңді дәлеледеу үшін, мына кесте-плакатты (эпопеяның негізгі оқиғалары қысқа ғана көрсетілген көрнекілік) басшылыққа алыңдар.

Л.: - Оразбайдың іс-әрекеті арқылы оның үстем тап өкілі, Құнанбай ісін жалғастырушы екенін дәлелдеп көрейік. Біріншіден, «Қастықта» бөліміндегі Абайды масқара жазаға ұшыратушының ең кінәлыларының бірі осы – Оразбай. Екіншіден, «Шайқаста» бөлімінде Абай өлеңін айттың деп, затон жұмысшысы Сейітті тірідей көміп тастаған кім? Ол да Оразбай...

Т.: - Меніңше, осы Құнанбай типтестер ішінде Сәменнен өткен ұнамсызы жоқ қой деймін. Ол туралы 4-кітаптың 275-бетінде былай делінген: «Сәмен жастау, ызасы қатты буып жүрген, Оразбайдың анық қанды көйлек, қарашоқпар сыңары болатын». Міне, осы сұм ақыры Абайға қол жұмсайды.

Оқушылар пікірін негізге ала отырып, Құнанбайдың «шымылдық артында» қалған өмірінің жалғасы – Оразбай, Әзімбайлар, олардың тіпті Құнанбайлардан да өткен жауыз екеніне, ұлы Абайдың басына түскен небір ауыртпалықтың бірден-бір кінәлылары осылар екеніне тоқталдық. Бүкіл өмірін осындай топас, әрі жауыз топқа қарсы күреспен өткізген Абай тағдырын еске түсірдік.

Кесте-плакатты пайдаланып, Абайдың үстем таптармен болған күресін, ол қай оқиғада, қай бөлімде көрсетілетінін саралап, жинақтадық. Қорытындыда практикалық жұмыстарға орын бердік. Кодоскоптан төмендегі сызба көрсетілді. Оқушылар төмендегі сызбаны ауызша толтырды. Ең алдымен өткен сабақта қорытындылаған Абай жолын көрсеттік. Оқушылар салыстыра отырып, Құнанбай жолын былай саралады:

Құнанбай жолы -

1. Қаталдық жолы.

2. Әділетсіздік жолы.

3. Бітіп бара жатқан ескі жол.

4. Ата ұлының, феодалдық қоғамның жолы.

5. Өзімшілдік жолы.

6. Дін жолы.

7. Шымылдық артындағы өріссіз жол.

Оқушылар өткен сабақтағы пікір, болжамдарын еске түсірді. Оны жаңа сабақтан алған білімдерімен байланыстырып, Құнанбай жолын осылай қорытындылады.

Үйге тапсырма:

Үй тапсырмасы саралап оқытуды басшылыққа алуға негізделіп берілді.

studfiles.net


Смотрите также